Trybunał Konstytucyjny jako organ kontroli prawotwórstwa Trybunał Konstytucyjny (TK) jest organem władzy sądowniczej, którego podstawowym zadaniem jest badanie zgodności aktów prawnych niższego rzędu (np. ustaw) z aktami wyższego rzędu, a przede wszystkim z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. W przeciwieństwie do sądów powszechnych, Trybunał nie rozstrzyga sporów między obywatelami, lecz ocenia jakość i legalność samego prawa stanowionego przez parlament i inne organy państwowe.
Główne zadania i kompetencje Trybunału Zgodnie z art. 188 Konstytucji RP, do najważniejszych funkcji Trybunału Konstytucyjnego należą:
Hierarchiczna kontrola norm – orzekanie o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją oraz zgodności przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe (np. rozporządzeń) z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami. Rozpatrywanie skargi konstytucyjnej – każdy, kogo konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo wnieść skargę do TK w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji wydał ostateczne rozstrzygnięcie. Udzielanie odpowiedzi na pytania prawne – każdy sąd może zwrócić się do TK z pytaniem prawnym dotyczącym zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, jeżeli od odpowiedzi na to pytanie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed tym sądem. Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych – Trybunał decyduje, który organ państwowy (np. Prezydent czy Premier) jest uprawniony do podjęcia określonego działania w sytuacji, gdy dwa organy uznają się za właściwe w tej samej sprawie lub oba odmawiają podjęcia działań. Kontrola celów i działalności partii politycznych – badanie, czy programy lub działania partii nie nawołują do nienawiści rasowej, narodowościowej lub nie zakładają stosowania przemocy w celu zdobycia władzy.
Tryby kontroli prawa Trybunał Konstytucyjny może badać prawo w dwóch trybach:
Kontrola prewencyjna (uprzednia) – następuje przed wejściem aktu prawnego w życie. O taką kontrolę może wystąpić wyłącznie Prezydent RP przed podpisaniem ustawy. Jeśli TK uzna ustawę za niezgodną z Konstytucją, Prezydent odmawia jej podpisania. Kontrola następcza (następcza) – dotyczy aktów prawnych, które już obowiązują i zostały opublikowane. Wniosek o taką kontrolę mogą złożyć m.in. grupa posłów lub senatorów, Rzecznik Praw Obywatelskich, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego czy prokurator generalny.
Skład i status sędziów Trybunału Zasady wyboru sędziów mają gwarantować niezależność tej instytucji:
Liczba i kadencja – Trybunał składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9-letnią kadencję. Ta sama osoba nie może zostać wybrana ponownie. Niezależność – sędziowie Trybunału w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają wyłącznie Konstytucji. Immunitet – sędzia TK nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności bez zgody Trybunału.
Skutki orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego Orzeczenia Trybunału mają fundamentalne znaczenie dla porządku prawnego państwa:
Mają moc powszechnie wiążącą i są ostateczne (nie można się od nich odwołać). Przepis uznany przez TK za niezgodny z Konstytucją traci moc obowiązującą z dniem ogłoszenia wyroku (chyba że Trybunał odroczy ten termin). Wyroki TK publikowane są niezwłocznie w organie urzędowym, w którym ogłoszony był dany akt (np. w Dzienniku Ustaw).