Pozasądowe metody rozwiązywania sporów: mediacja i arbitraż Metody ADR (ang. Alternative Dispute Resolution) to alternatywne wobec drogi sądowej sposoby rozstrzygania konfliktów prawnych. Ich celem jest odciążenie wymiaru sprawiedliwości oraz umożliwienie stronom szybszego, tańszego i bardziej elastycznego zakończenia sporu. W polskim systemie prawnym najważniejszymi metodami pozasądowymi są mediacja oraz arbitraż (sądownictwo polubowne).

Mediacja i jej zasady Mediacja to dobrowolny proces, w którym strony dążą do wypracowania porozumienia przy pomocy osoby trzeciej – mediatora. Mediator nie rozstrzyga sporu i nie narzuca rozwiązania, lecz ułatwia komunikację między stronami.

Zasada dobrowolności – strony dobrowolnie przystępują do mediacji i mogą się z niej wycofać na każdym etapie bez podania przyczyny. Zasada bezstronności – mediator musi traktować obie strony jednakowo, nie może sprzyjać żadnej z nich ani posiadać interesu w określonym wyniku rozmów. Zasada neutralności – mediator nie narzuca stronom gotowych rozwiązań; wypracowana ugoda musi być wyłącznym efektem woli stron. Zasada poufności – wszystko, o czym rozmawiano w trakcie mediacji, jest objęte tajemnicą. Mediator nie może być przesłuchany jako świadek co do faktów ujawnionych w trakcie sesji mediacyjnych. Skutki prawne – ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd powszechny, ma moc prawną ugody sądowej i może stanowić podstawę do egzekucji komorniczej.

Arbitraż (sądownictwo polubowne) Arbitraż polega na powierzeniu rozstrzygnięcia sporu wybranym przez strony specjalistom – arbitrom, zamiast sędziom zawodowym w sądzie państwowym. Metoda ta jest najczęściej stosowana w obrocie gospodarczym (spory między firmami).

Zapis na sąd polubowny – aby sprawa trafiła do arbitrażu, strony muszą wcześniej zawrzeć na piśmie umowę (tzw. klauzulę arbitrażową), w której zgadzają się na taki tryb rozstrzygania przyszłych konfliktów. Wybór arbitrów – strony mają wpływ na to, kto będzie rozstrzygał ich sprawę. Arbitrzy to często wybitni eksperci w danej dziedzinie (np. inżynierowie w sporach budowlanych). Szybkość i poufność – postępowanie arbitrażowe jest zazwyczaj jednoinstancyjne i niejawne, co pozwala na szybsze zakończenie sporu niż w sądzie powszechnym. Wyrok sądu polubownego – orzeczenie wydane przez arbitrów ma taką samą moc prawną jak wyrok sądu państwowego po jego uznaniu lub stwierdzeniu wykonalności przez sąd powszechny.

Porównanie mediacji i arbitrażu CechaMediacjaArbitrażRola osoby trzeciejMediator wspiera rozmowy, nie decyduje.Arbiter rozstrzyga spór i wydaje wyrok.ZakończenieWypracowanie wspólnej ugody.Wydanie wyroku sądu polubownego.Forma udziałuDobrowolna zgoda stron na każdym etapie.Obowiązkowa, jeśli zawarto zapis na sąd polubowny.ZastosowanieSprawy cywilne, rodzinne, karne, gospodarcze.Głównie spory majątkowe i gospodarcze.