Merytoryczne podstawy przed rozpoczęciem archiwizacji Kiedy już zrozumieliśmy, na czym polegają zadania stawiane przed archiwistyką cyfrową – i zanim zabierzemy się do skanowania – warto wyrobić sobie pewną podstawową wiedzę, którą przekażę państwu w tym miejscu. Oczywiście całość potrzebnych informacji przekażę w stosownych rozdziałach. Tutaj skupimy się na podstawach.

Przede wszystkim wyróbmy sobie pewien sposób myślenia: podczas pracy z archiwami trzeba myśleć, że wszystko, co widzimy może być dla końcowego użytkownika przydatne. Oczywiście nie popadajmy w skrajność i nie wrzucajmy do archiwum naszej listy zakupów – dobre archiwum to archiwum ukierunkowane na konkretny wycinek wiedzy czy rodzaj zbiorów oraz takie, które nie dubluje bez sensu zasobów dostępnych w innych archiwach – chyba, że nasze kopie byłyby lepszej jakości.

Oczywiście można i być archiwum wszystkiego, ale wszystko z reguły da się odpowiednio pogrupować i dobrze jest to robić, bo przy większej ilości zbiorów możemy wpaść w konsternację, jeżeli np. zapragniemy dodać jeszcze jedną książkę do niepogrupowanego tysiąca jej podobnych. Dlatego też stosujemy skrzętną, ale zarazem prostą i intuicyjną dla nas kategoryzację: książki, broszury, słowniki, biografie, płyty z muzyką, płyty z filmami, kasety audio itp. grupujemy osobno, jak w prawdziwej bibliotece.

Robimy to – jak już wspomniałem – dla wygody własnej. Ale nie można też zapomnieć o komforcie końcowego użytkownika – także w domu uporządkowalibyśmy jakoś swoje zbiory. Postarajmy się więc też nasz „dom”, a więc archiwum cyfrowe zaprojektować przyjemnie, czytelnie i estetycznie. Dla lepszej prezentacji wizualnej można utworzyć nawet wirtualne półki, które z pewnością będą świetnie wyglądały przy unikatowych archiwaliach, a także ułatwią szybką orientację w zasobach. Jest to przydatne zwłaszcza, gdy będziemy chcieli komuś szybko polecić konkretny materiał lub prezentujemy stronę szerszemu gronu, a wiele czasu na zaprezentowanie jej walorów nie mamy. Pamiętajmy, że archiwum cyfrowe nie jest bezładnym magazynem plików, ale przestrzenią, która ma zachęcać do odkrywania jej zasobów.

Skoro o czytelności mowa, kluczem jest konsekwentne nazewnictwo plików. Już na etapie przygotowania do skanowania ustalmy sobie prosty schemat nazw folderów i plików. Może być to np. autor – tytuł.pdf albo sygnatura – opis w wypadku nazwy katalogów. Ważne, aby opis był jednoznaczny i przewidywalny, gdyż wówczas nie zgubimy się w gąszczu domyślnych nazw po latach rozbudowywania naszego projektu. Warto też dodać plik tekstowy z objaśnieniem w katalogu głównym, gdzie wytłumaczymy, według jakiego porządku pracujemy. Będzie to przydatne w wypadku, kiedy przekażemy naszą pracę innej osobie.

Potrzebne nam są też tzw. metadane – to nic innego jak dane nt. danych. Informacje pokroju autora, tytułu, roku wydania, formatu oryginalnego, rozdzielczości skanu, kompletności dokumentu, liczby stron i tak dalej, i tak dalej. Na dłuższą metę metadane właśnie odróżniają profesjonalne archiwum cyfrowe od amatorskiego, przypadkowego zbioru skanów. Można przechowywać je osobno (np. w arkuszu kalkulacyjnym czy opisie na stronie) albo wbudowywać w pliki – format PDF przewiduje na to specjalne pola dla każdego pliku. Im więcej, tym lepiej. Jednakże, proszę wprowadzać je z rozwagą, ażeby nie utonąć w zbędnej czasem biurokracji.

Teraz dojdziemy do punktu, który przez wielu jest zaniedbywany, a okazuje się równie istotny co samo skanowanie: bezpieczeństwo i trwałość naszej pracy. Cyfrowość to nie wieczność – nośniki się starzeją, zmieniają się standardy, wiele formatów nie jest już wspieranych. Dobrym przykładem zmian standardów niech będzie kodek RealAudio – przed trzydziestoma laty tak chętnie używany, dzisiaj zapomniany i zbędny.

Z tego powodu okazuje się koniecznością zaplanowanie systemu kopii zapasowych oraz migracja na nowe formaty, kiedy stare wychodzą z użycia. Dobrym systemem kopii zapasowych jest 3-2-1, oznaczający trzy kopie, na dwóch różnych nośnikach, w tym jedną poza miejscem docelowym. Wybierajmy formaty powszechnie stosowane (PDF dla dokumentów, TIFF lub JPG dla obrazów, FLAC lub MP3 dla dźwięku), gdyż ich konwersja za kilkadziesiąt lat może być znacznie prostsza, a same formaty mogą łatwiej przetrwać technologiczne zmiany.

dalsza kontynuacja wywodu zostanie napisana wkrótce

Wymagany sprzęt w zależności od posiadanych archiwaliów Wiadomym jest, że nie skopiujemy książki lodówką. Jeżeli chcemy pracować z archiwami i je digitalizować, potrzebujemy różnych urządzeń w zależności od tego, jakie to archiwa są. Omówię te urządzenia oraz ich zapotrzebowanie.