Muzeum początkowo składało się z następujących działów: historii miasta Katowice, historii hutnictwa żelaza i metali kolorowych, sztuki współczesnej i naukowo-oświatowego, a także archiwum, biblioteki, zespołu pracowni plastyczno-technicznych oraz stanowiska ds. administracyjno-gospodarczych. Pierwszą decyzją merytoryczną było usunięcie dużego fotogramu Edwarda Gierka ze stałej wystawy Droga Katowic do Polski Ludowej oraz rozpoczęcie przygotowań do ekspozycji z okazji 60. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego.
mały|Posąg Witkacego przed wejściem do Muzeum Historii Katowic autorstwa Tomasza Wenklara (2008)
Jeszcze przed powstaniem oddziału, zatrudniono w Muzeum Górnośląskim i oddelegowano do Katowic trzech pracowników merytorycznych: historyków sztuki Macieja Wojciechowskiego i Marię Krysiak oraz historyka Antoniego Steuera. Pracowników administracji, obsługi i biblioteki przejęto po Katowickim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym.
Już pod koniec 1981 roku podjęto decyzję o konieczności usamodzielnienia się oddziału. Na mocy zarządzenia nr 3/83 prezydenta miasta Katowice z dnia 26 stycznia 1983 roku placówka stała się samodzielną instytucją pod nazwą Muzeum Historii Katowic (bądź 1 stycznia tego samego roku).