Powstanie obrazu Przed wykonaniem obrazu pojawiło się kilka wariantów kompozycyjnych, wraz z licznymi studiami postaci w szkicowniku. Pierwsza myśl o namalowaniu obrazu pojawiła się w 1873, w związku z czym powstał szkic do obrazu, darowany Dobrzańskiemu za podarowany mu niegdyś starożytny pas. Dzieło to w tej koncepcji nigdy jednak nie powstało, jako że różnice są diametralne.
Matejko, powziąwszy w 1873 roku myśl wykonania w większych rozmiarach obrazu z dziejów Rosji, w 1875 roku rozpoczął prace nad dziełem. Oprócz inspiracji powieścią historyczną Srebrny Książę, artysta korzystał również z polskich kronik i Historii państwa rosyjskiego N. Karamzina oraz Kursy literatury słowiańskiej Mickiewicza.
Badając kroniki polskie, nie mógł Matejko ominąć dziejów tego kraju, z którym sąsiadując w tak bliskim […] byliśmy stosunku; czytając wreszcie historię Rosji Karamzina, artysta nasz powziął myśl przedstawienia jednego z najciekawszych carów, który w szubienicach, w zabójstwie miał upodobanie.
Obraz został namalowany w ciągu jednego miesiąca i ukończony dnia 14 marca 1875 roku.