W odniesieniu do postaci cara w powieści występuje jeden wariant, który został wręcz powielony przez Matejkę w jego obrazie, widoczna jest więc tutaj mocna inspiracja utworem. W powieści Iwan Groźny został przedstawiony jednostronnie jako tyran, który stosuje ekstremalne metody rządzenia krajem. Opisano jego niekontrolowane i całkowicie nieuzasadnione okrucieństwo, brutalne akty przemocy, które wywołują powszechne oburzenie i strach. Zamiast być przywódcą państwa, jawi się jako szaleniec obsesyjnie obawiający się spisku. Obsesyjnie chroniąc własnego bezpieczeństwa, gotów jest zniszczyć wszystkich, którzy stanowią dlań zagrożenie.

Szkic do obrazu Szkic do obrazu przedstawia odmienną wizję od finalnego dzieła, niemniej stanowi jednak początkową wizję artysty, jest bardziej portretem psychologicznym aniżeli przedstawieniem wydarzenia.

Matejko przedstawił widzom scenę, która dotyczy prawdopodobnie wydarzeń z grudnia 1564 roku, gdy Iwan Groźny opuścił nagle Moskwę wraz z rodziną i dobytkiem w celu przeniesienia się do Słobody Aleksandrowskiej. Groził abdykacją, oskarżając przy okazji możnowładców i dwór o zdradę i nadużycia nadanych im przywilejów oraz swobody.