Pierwszą instytucją oświatową, która została powołana do życia, było Gimnazjum polskie założone w 1895 w Cieszynie. Uczelnię wspierał m.in. filantrop, pionier spawalnictwa, wynalazca metody spawania łukowego oraz zgrzewania oporowego inżynier Stanisław Olszewski. W kilka lat później, bo w 1899 r., założono szkołę ludową w Cieszynie. Utrzymanie obu tych instytucji pochłaniało wszystkie fundusze Macierzy do roku 1903, kiedy gimnazjum zostało upaństwowione.
W 1903 Macierz rozszerzyła swoją działalność o zagłębie węglowe. Przewodniczącym zarządu był wówczas ks. Józef Londzin. W 1904 powstały: szkoła ludowa w Polskiej Ostrawie, ochronka w Michałkowicach i kursy uzupełniające dla dziewcząt w Cieszynie; w 1905 szkoły ludowe w Dziećmorowicach i Lutyni Niemieckiej, ochronka w Dąbrowie oraz Bursa Macierzy w Cieszynie. W latach 1906/07 powstała szkoła ludowa w Boguminie, ochronka w Rychwałdzie, ochronka w Polskiej Ostrawie; w 1908 – szkoła ludowa w Gruszowie, ochronka w Boguminie, ochronka w Cieszynie, druga ochronka w Polskiej Ostrawie.