Miłosierdzie, Gejza i Opatrzność Narolska interpretuje utwór jako literackie przetworzenie znanego z folkloru i hagiografii motywu „dziwnych sądów Bożych”, zgodnie z którym Boskie wyroki mogą być dla człowieka niezrozumiałe, pozostają jednak sprawiedliwe. Motyw ten występował w różnych wariantach legendy o pustelniku i aniele, a w literaturze polskiej pojawiał się m.in. u Mikołaja Reja, Stefana Witwickiego i Adama Mickiewicza. Prus wykorzystał jego uproszczony wariant, zachowując przede wszystkim zasadniczą ideę niepojętości Boskich sądów.

Według Narolskiej zło popełniane przez Gejzę zostaje włączone w Boski plan i ostatecznie obrócone w dobro. Zbrodnie bohatera prowadzą pośrednio do skrócenia mąk czyśćcowych rodziny Miklosa i benedyktynów, zbawienia Turków, a w końcu również samego Gejzy. Cierpienia Miklosa służą zbawieniu innych, a jego powstrzymywanie się od zemsty czyni go narzędziem realizacji Boskiego planu.

W interpretacji Narolskiej historia Gejzy ukazuje przede wszystkim nieograniczone Boskie miłosierdzie. Mimo wieloletnich zbrodni bohater nie zostaje nieodwołalnie skazany na potępienie, lecz otrzymuje możliwość nawrócenia i skruchy. Z chwilą rozpoczęcia pokuty narrator przestaje określać go mianem „bezbożnika”, nazywając go „pokutnikiem”.