Powstały w 1980 roku Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” oznaczał początek najgłębszego i ostatecznego kryzysu komunizmu. Pomimo wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, konsekwencje wydarzeń z 1980 okazały się nieodwracalne. W Polsce powstał silny ruch oporu antykomunistycznego. Kryzys w Polsce wpłynął także na reorientację sowieckiej polityki. Od 1981 roku władze radzieckie zdawały sobie sprawę, że ceną za ocalenie Związku Sowieckiego będą przemiany w Europie Środkowo-Wschodniej. Sam ZSRR pogrążył się w kryzysie gospodarczym, który potęgował wyścig zbrojeń z USA oraz udział w wojnie w Afganistanie.
11 marca 1985 roku do władzy w ZSRR doszedł Michaił Gorbaczow, który wkrótce zainicjował politykę pieriestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności). Krótko po objęciu rządów zapewnił liderów innych państw komunistycznych, że Związek Radziecki nie będzie ingerował w reformy systemu. 7 grudnia 1988 roku Gorbaczow na forum Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych deklarował prawo wszystkich państw do wolnego poszukiwania własnego ustroju społeczno-politycznego. Oświadczenie przywódcy ZSRR dotyczyło także członków Układu Warszawskiego. Objęcie władzy w Związku Radzieckim przez Gorbaczowa nie było równoznaczne z wprowadzeniem przemian w funkcjonowaniu bloku wschodniego. W 30.