Akcja afirmatywna jest przedmiotem gorącej debaty publicznej oraz szeregu orzeczeń sądowych, m.in. Sądu Najwyższego USA, który uznał takie rozwiązania jak limity kwotowe i dodatkowe punkty w ocenie rekrutacyjnej dla mniejszości za niekonstytucyjne, ale dopuścił ograniczoną, pośrednią preferencyjność, np. opartą na statusie socjoekonomicznym. W PRL przy rekrutacji na studia wyższe uprzywilejowywano osoby o pochodzeniu robotniczym i chłopskim, stosowano też tzw. punkty za pochodzenie. Obecnie popularne jest stosowanie funduszy stypendialnych dla młodzieży z biednych rodzin i z małych miejscowości.
Postacie i efektywność Efektywność akcji afirmatywnych zależy od tego, jak celnie trafiają w obszary wykluczenia społecznego faktycznie wymagające przełamania. Według przeciwników mogą one – jeśli są źle zaprojektowane, a według części autorów w każdym przypadku – działać szkodliwie, pogarszając społeczne postrzeganie całej grupy społecznej oraz poczucie sprawstwa i kompetencji u jej członków.