Budowa kolei wschodniopruskiej Bydgoszcz – Krzyż w 1851 r. przypominała nieco budowę kanału bydgoskiego. Uczestniczyło w niej jednorazowo ok. 12 tys. robotników sprowadzonych z Berlina. Otwarcie linii 26 lipca 1851 r. odbyło się w obecności króla pruskiego Wilhelma IV. Od 1849 r. znalazła się w Bydgoszczy pierwsza państwowa dyrekcja kolejowa w królestwie Prus, w Europie i na świecie: Królewska Dyrekcja Kolei Wschodniej, która przejęła nadzór nad wszystkimi zagadnieniami dotyczącymi rozbudowy i eksploatacji kolei we wschodnich prowincjach Prus: od Berlina po Kłajpedę.
Wpływ kolei jako czynnika miastotwórczego dla Bydgoszczy był bardzo duży. Lokalizacja dworca na terenie folwarku podmiejskiego Bocianowo zapoczątkował rozwój urbanistyczny Nowej Bydgoszczy – obecnego Śródmieścia. W 1851 r. powstały Warsztaty Naprawy Kolei na Bocianowie – do dziś jedno z największych przedsiębiorstw w mieście (PESA) oraz kolejowa dzielnica mieszkaniowa, która stanowi obecne zachodnie Śródmieście (na zachód od ul. Pomorskiej).