W tej krytycznej sytuacji jednym z ważnych działań patriotycznych stała się ochrona pamiątek przeszłości. Wśród osób zaangażowanych w to dzieło znalazła się księżna Izabela Czartoryska, która stworzyła pierwsze w Polsce muzeum narodowe. Izabela z Flemmingów Czartoryska (1746–1835) pochodziła z wpływowej rodziny, a poprzez małżeństwo z księciem Adamem Kazimierzem Czartoryskim związała się z jednym z najważniejszych rodów magnackich epoki. U boku światłego męża oraz dzięki licznym podróżom zdobyła szerokie wykształcenie i rozwijała zainteresowania intelektualne. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej księżna zamieszkała w Puławach, w których poświęciła się tworzeniu muzeum, które miało nie tylko dokumentować dzieje narodu, lecz także stanowić symbol jego trwania i duchowego odrodzeniaPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s.14-15..