Pierwiastek religijny w hiszpańskiej sztuce zyskał jeszcze większe znaczenie wraz z kontrreformacją. Surowe i ascetyczne dzieła Francisco de Zurbarána i kompozycje muzyczne Tomása Luisa de Victorii to dobitne przykłady tej tendencji. Filip IV był aktywnym mecenasem artystów, którzy podzielali jego poglądy na kontrreformację i religię. Mistycyzm prac Zurbarána, tworzonych pod wpływem św. Teresy z Avili, stał się cechą charakterystyczną sztuki hiszpańskiej późniejszych pokoleń. Na wzór Caravaggia i włoskich mistrzów Zurbaràn poświęcił się artystycznemu wyrażaniu wiary i religijności. Jego malowidła św. Franciszka z Asyżu, Niepokalanego poczęcia i ukrzyżowania Chrystusa odzwierciedlały aspekt hiszpańskiej kultury zwrócony przeciwko wojnom religijnym w Europie. Zurbaràn odciął się od realistycznej interpretacji sztuki Velazqueza, zwracając się raczej ku emocjonalnemu przesłaniu El Greco i wcześniejszych malarzy manierystycznych w kwestii inspiracji i techniki. Utrzymał jednak grę światła i istotę fizycznych detali typowe dla Velazqueza.