Zakaz retroakcji może mieć także swoje uzasadnienie w teorii umowy społecznej Johna Locke'a, który wychodził z założenia, że ludzie są z natury wolni od obcej władzy, a dążą do stworzenia państwa, aby zapewnić sobie przyjemne życie po usunięciu niedostatków życia w stanie naturalnym. Przez włączenie się do społeczności jednostka ma zapewnić sobie bezpieczeństwo. W tych warunkach wyłączona jest władza absolutna i samowolna, oraz rządzenie bez stałych praw. Ludzie nie rezygnowaliby z naturalnej wolności, gdyby nie uzyskali w zamian bezpieczeństwa życia, wolności i majątku, a to zapewnia im stałość i niezmienność prawa. Zakaz retroaktywności ma chronić zaufanie obywateli do państwa.
Współcześnie zakaz retroaktywności wyprowadza się z uznawania wartości pewności prawa. Adresaci norm prawnych muszą mieć określone podstawy do planowania swoich działań prawnych, a jedną z tych determinant jest istniejący porządek prawny. Pewność prawa staje się tu wartością w systemie prawa i od miejsca tej wartości w hierarchii wartości systemu prawa zależy zakres zakazu retroaktywności. Pewność prawa nie jest jedyną wartością w systemie prawa, co oznacza, że zakaz działania prawa wstecz nie jest absolutny. Nowa ustawa może pogarszać sytuację adresatów albo ją polepszać.