Drugi etap wymaga uświadomienia sobie potrzeby istnienia własnego państwa. Na przełomie XIX i XX wieku podstawowa masa chłopów nie uświadamiała sobie jeszcze potrzeby walki o odbudowę państwowości polskiej. Znajdowała się ona natomiast w pierwszym stadium rozwoju świadomości narodowej.
Następny ważny etap w rozwoju świadomości narodowej to I wojna światowa. Edukacja polityczna dokonywała się w szeregach wojsk trzech mocarstw panujących na ziemiach polskich, ale również w konfrontacji z ich działaniami na terenie Polski. Wraz z upadkiem trzech cesarzy kończy się nieodwracalnie mit „dobrego cesarza”. Ferment rewolucyjny obejmujący wszystkie trzy państwa rozbiorowe sprzyjał obiektywnie wzmocnieniu pozycji wzorca patriotyzmu. Do ideałów konstytuujących ten wzorzec odwołują się też twórcy Legionów i Polskiej Organizacji Wojskowej.
Trudny proces kształtowania świadomości narodowej w tym okresie odzwierciedlają zachowane pamiętniki. Ich podstawowym walorem jest to, że pozwalają na poznanie emocjonalnej warstwy procesu dziejowego. A proces przemian olbrzymich zbiorowości realizuje się przecież zawsze poprzez przemiany w świadomości jednostekI. Łastawski, Polskość w Europie. Polska tożsamość narodowa w integrującej się Europie. Warszawa 2004, s.