W muzyce tonalnej, rozumianej jako muzyka oparta na systemie dur-moll i harmonii funkcyjnej, melodia pozostaje w ścisłym związku z harmonią. Dźwięki melodii mogą wynikać z przebiegu akordów, opierać się na ich składnikach albo tworzyć wobec nich napięcia i rozwiązania. W , zwłaszcza od okresu baroku i klasycyzmu, rozwój systemu dur-moll oraz harmonii funkcyjnej silnie wpłynął na sposób kształtowania melodii. Melodia jest jednak zjawiskiem starszym niż harmonia i może funkcjonować samodzielnie w muzyce jednogłosowej.
Relacja melodii z fakturą zależy od sposobu organizacji głosów w utworze. W monodii występuje pojedyncza linia melodyczna, w polifonii współbrzmi kilka samodzielnych linii melodycznych, natomiast w homofonii jedna melodia jest zwykle wysunięta na pierwszy plan, a pozostałe głosy tworzą podporządkowany jej akompaniament harmoniczny. W fakturze heterofonicznej kilka głosów wykonuje równocześnie warianty tej samej melodii.
Zarys historyczny thumb|Początek graduału Tu es Deus w notacji kwadratowej;