Estorga

EstorgaTopónimu d'Estorga, aclaráu nel "El dialecto vulgar leonés hablado en maragatería y tierra de Astorga", escrito por Santiago Alonso Garrote (n'español, Astorga) ye un conceyu y ciudá asitiada na zona central de la provincia de Lleón, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón. Allúgase na comarca de La Maragatería, de la que ye'l so nucleu más importante, nel tránsitu ente'l Páramo y los montes de Lleón. La ciudá ye cabeza d'una de les diócesis más estenses y antigües del Reinu de Lleón, de la que so xurisdicción abarca la metá de la provincia de Lleón y parte de les d'Ourense y Zamora. Ye, amás, cabeza de partíu xudicial.

Nacida como campamentu militar romanu de la Legio X Gemina a finales del sieglu I e.C., poco dempués se tresformó nún nucleu civil. Capital del Conventus Asturum, Asturica Augusta foi un importante noyu de comunicaciones nel noroeste peninsular y goció de cierta prosperidá nos primeros sieglos de la nuesa era gracies a la cercanía de delles esplotaciones mineres, ente elles Las Médulas. Tres la fin d'éstes y les socesives destrucciones de la ciudá, ésta viose sumida nún prollongáu lletargu hasta que nel sieglu XI el puxu del Camín de Santiago supunxo la revitalización del nucleu urbanu.

Creáu'l marquesáu d'Estorga en 1465, n'época Moderna la ciudá quedó sumida nuna etapa d'estancamientu. Na Guerra Peninsular, Estorga soportó l'asediu de les tropes franceses, hasta la derrota, tres más de trenta díes de sitiu. Nel periodu napoleónicu, la ciudá foi propuesta como capital d'ún de los departamentos nos que quedaría dividida la España de la época. Nel sieglu XIX, la implantación del ferrocarril provocó'l declive de l'arriería pero permitió una revitalización de la vieya urbe al potenciar de nuevu les posibilidaes que brindaba como noyu de comunicaciones.

El so patrimoniu históricu y monumental, la so situación como cruce de la Vía de la Plata y el Camín de Santiago, asina como diverses celebraciones que tienen llugar a lo llargo del añu, ente les que destaquen los antroxos, la Selmana Santa y les fiestes d'ástures y romanos, conviértenla nuna ciudá receptora de turismu nacional y internacional. Ente los sos monumentos más representativos alcuéntrase la Catedral, el Palaciu Episcopal, l'Ayuntamientu y la Ergástula romana, toos ellos declaraos Bien d'Interés Cultural. Información na so páxina oficial.

L'actividá económica de la ciudá maragata, na que'l turismu ye un pegoyu fundamental, céntrase principalmente nel sector servicios debío al so papel de centru comarcal. Cuenta tamién con una destacada industria alimentaria.

Toponimia El topónimu d'Estorga ye una evolución natural y popular del topónimu antiguu, Asturica. Sobro l'orixe y significáu d'ésti últimu hai delles teoríes: Pa dalgunos, como Gil González Dávila, remanez del nome que llevaba Astyr o Astur, escuderu de Memnón, llegáu dende oriente, mentes que pa otros deriva del términu Astiria, Astirica o Asturia, denomación cola qu'entá se la conocía nes conquistes de Munuza.

En 1635, Pedro Junco, apoyándose n'otros testos como'l Diccionariu de Covarrubias, escribió que derivaba de los términos Astu y Orgia, dos pallabres qu'uníes formaríen Astorgia, col significáu de "ciudá pa celebrar el cultu de los dioses", concretamente de Bacu, y que llatinizada tresformaríase nAsturica. Asinamesmo, dixo qu'enantes de llamase Asturica se denomó Rhoma, sinónimu de fuerte en griegu.

La ciudá ye citada como Astorica en documentos de 878, como Osturga y Austurga nel Codex Calixtinus, y como Astur, Asturius y Asturia a lo llargo de la Edá Media. Nel sieglu XIX, Víctor Gebhardt, na so "Historia general de España", escribió qu'Estorga, n'époques anteriores, tuvo'l nome dAsturica Amak. Nel diccionariu d'Antonio de Nebrija, edición de 1734, llámase Asturia y Asturica: "Asturia, rexón y ciudá cercana a Portugal" y "Asturica Augusta, ciudá de la España tarraconense, vulgarmente llamada Roma".

En tou casu, Asturica se denomó a l'antigua capital de les 22 tribus ástures, recibiendo más sero, de manes del emperador César Augusto, l'apellíu dAugusta, al empar qu'elevó'l llugar a capital de conventu xurídicu.Xose Lluis García Arias. Editorial Prensa Asturiana.

Historia

thumb|right|Les Guerres Cántabres motivaron la fundación d'Asturica Augusta. Edá Antigua

Estorga foi, según Plinio'l Vieyu nel sieglu I, la capital del pueblu de los ástures, debío a que la so posición, xunto al monte sagráu del Telenu convirtióla nuna encruceyada pa los pueblos celtes qu'habitaben nel noroeste peninsular. Esti asentamientu llamó poderosamente l'atención de Roma, que conquistaron la ciudá nel sieglu I e.C. y la convirtieron en base de la Legio X Gemina nes Guerres Cántabres, Reseña curtia sobro les guerres, asina como de la conmemoración que se celebra en Cantabria. dirixíes pol propiu emperador Octavio Augusto. El dominiu de la ciudá ástur tenía como oxetivu fundamental el control de los ricos xacimientos auríferos de la zona y l'establecimientu de rutes más segures pa tresportar el mineral d'oru dende'l paraxe cercanu de Las Médulas. Por dicha razón, el castru ástur foi rebautizáu n'honor del César como Asturica Augusta.

Cola arribada de los romanos y la fundación de la civitas nel añu 14 e.C., Asturica Augusta vincula al so centru non solo'l suelu y los productos agrícoles, sinón tamién, y énte too, el subsuelu, pos baxo'l so control afayábase l'área minera más importante del mundu conocíu entóncenes, Las Médulas. Información al rodiu'l sitiu arqueolóxicu, la Fundación y les sos actividaes. En rellación con ello hai qu'añader la tresformación del nucleu nún enclave fundamental na rede viaria del Noroeste peninsular y n'importante centru políticu pola capitalidá xurídico-alministrativa del Conventus Asturum. Testigu mudu de la so gran relevancia nel imperiu yeren les munches calzaes que teníen orixe o pasaben pela ciudá; ente estes calzaes destaca la Vía de la Plata, que comunicaba Asturica Augusta con Emerita Augusta. Too ello lleva a que Plinio'l Vieyu calificase a la ciudá d'''Urbs Magnifica,Plinio'l Vieyu. Historia Natural. Ed. Cátedra. Madrid, 2002. de la que se van descubriendo abondosos restos nes más de 27 hectaries qu'ocupaba la civitas daquella.

Edá Media

Posteriormente, tres esta época d'esplendor, cola decadencia y la crisis romana, la fin de les esplotaciones mineras haza finales del sieglu IV y la desintegración final del imperiu, Estorga pierde la so categoría. Na Hispania visigoda foi sede episcopal de la ilesia católica, dependiente de l'Archidiócesis de Braga que comprendía l'antigua provincia romana de Gallaecia na diócesis d'Hispania. Aníciase una etapa de socesives destrucciones de la ciudá, como la que tuvo llugar nel 456 por Teodoricu II o la que vendría dempués nel 714 per parte de los musulmanes.Valentín Cabero Diéguez y Lorenzo López Trigal. La ciudad de Astorga, La provincia de León y sus comarcas. Ed. Diario de León, Lleón, 1986, páx. 240. En definitiva, la ciudá sufrió un llargu lletargu, rotu tan namás pola presencia de la sede episcopal y la reconstrucción de la ciudá pol obispu Toribio nel 460. thumb|La Catedral de Astorga anició la so construcción na Edá Media.

La ciudá ye reconquistada polos ástures a los musulmanes nel añu 743. La repoblación exercida por Ordoñu I a mediaos del sieglu IX afeuta a la ciudá, que se repuebla con xentes provenientes del Bierciu y supón la revitalización del nucleu urbanu y de la sede episcopal, que por embargu foi interrumpida de nuevu a finales del sieglu X pola destrucción de la ciudá per parte d'Almanzor nel añu 987.

A partir de la segunda metá del sieglu XI, la ciudá d'Estorga recibe'l puxu de la pelegrinación a Santiago de Compostela, que resultó ser un nuevu modelador urbanu y mercantil. L'impulsu concrétase nún incrementu de población, ente la qu'apaecen inmigrantes estranxeros d'estremaes procedencies, como los francos, que dexaron el so testigu nel mapa urbanu de la ciudá cola cai de los francos. La ciudá crez estramuros, axuntándose a les muralles nuevos arrabaldes como los de San Andrés, Rectivía y Puerta de Rei. Constrúyense tamién nueves ilesias y monesterios, que s'allugarán tanto nel nucleu antiguu como nos nuevos arrabaldes. Surden tamién ente estos arrabaldes dos xuderíes que tendrán un importante papel na vida comercial y social de la ciudá. El desenrollu d'estos barrios imprime a la ciudá un mayor dinamismu económicu y social y aumenta la complexidá funcional de la ciudá.

En 1465 créase'l Marquesáu d'Estorga.José Antonio Martín Fuertes, El Marquesado de Astorga, introducción a su historia, Revista Astórica, 1, 1983, pax. 39-56.

Edá Moderna thumb|Estorga apaez mencionada nel Arcu de Trunfu de París. La ciudá escomienza la edá moderna somorguiada nos efeutos de la crisis del sieglu XIV, recuperándose d'ellos a finales del sieglu XVI con una población de 2.624 persones nel añu 1591. Na edá moderna, Estorga arrastra una vida ruina que d'otra miente mos dexa güelgues na Catedral, la Plaza Mayor y l'Ayuntamientu, dexando presente que les dos instituciones que dominen la vida de la ciudá per esti tiempu son el Conceyu y l'Obispáu, que realicen el so llabor xunto a la del Marquesáu d'Estorga.

Edá Contemporánea

thumb|left|Mapa de las prefeutures napoleóniques de 1810 nel qu'apaez la centrada n'Astorga. thumb|El monumentu de Santocildes conmemora la resistencia de la ciudá a los franceses. Ye obra del escultor Enrique Marín Higuero (1876-1951). La recuperación aniciada en parte nel sieglu XVIII a costafecha de la construcción del seminariu menor na segunda metá de dichu sieglu vese interrumpida de sópitu pola crisis del sieglu XIX y pola Guerra Peninsular, qu'afeutó enforma a la ciudá, que tuvo que soportar l'asediu per parte de les fuercies franceses, eventu qu'orixinó l'apaición d'héroes como José María Santocildes y de güelgues na propia ciudá como la de la Brecha. Descripción, ente otros, del asediu d'Estorga per parte de les tropes franceses. L'actuación de los maragatos en dichu asedio val-y a la ciudá'l títulu de Benemérita, faciendo que por ésti y otros méritos contrayíos a lo llargo de la historia, tenga'l timbre de Ciudá Mui Noble, Lleal, Benemérita, Magnífica, Augusta y Bimilenaria. Nel periodu en que los franceses se mantuvieron nel poder, la ciudá foi propuesta como capital d'ún de los departamentos nos que quedaría dividida la España de la época, el Departamentu del Esla. Finalmente, cola vuelta de los borbones al poder, la ciudá y la comarca maragata fueron axuntaes a la provincia de Lleón en 1833.

A mediaos del sieglu XIX, la ciudá prosiguía cola estructura funcional heredada del sieglu XVIII, ye dicir, el sector terciariu abondosu, actividaes artesanales estabilizaes y significáu ruinizu de l'actividá agrícola. Los panaderos continuaben siendo numberosos, algamando'l centenar según Madoz y destacaben pol so trabayu artesanal los texedores, curtidores y chicolateros, qu'abastecíen colos sos productos l'intensu tráficu comercial que calteníen los arrieros maragatos. Esportaben fariña y pan cocío haza Galicia y curtíos y chicolate haza Madrid. Información sobro los arrieros maragatos y el so trabayu. La implantación del ferrocarril nesti sieglu motiva per una parte la decadencia de l'arriería y per otra'l desenrollu funcional de la ciudá al potenciar de nuevu les posibilidaes, que como noyu de comunicaciones, brinda la capital maragata. La incorporación de nuevos servicios en función de cabeza de Partíu Xudicial, del desenrollu del enseñu, del acuartelamientu y per último, del aumentu del tresporte per carretera dan una gran diversidá a les actividaes urbanes, revitalizando'l papel de centru comarcal ensin que la ciudá pierda les sos funciones tradicionales y el calter del vieyu nucleu urbanu.

Sieglu XXI endelantre