Арменія ў складзе Расійскай імперыі — перыяд у гісторыі Арменіі з пачатку XIX стагоддзя, калі Усходняя Арменія стала часткай Расійскай імперыі, па 22 красавіка 1918 года, калі была ўтворана Закаўказская дэмакратычная федэратыўная рэспубліка, а потым 28 мая 1918 года Першая Рэспубліка Арменія.
Перадгісторыя Цягам шэрага стагоддзяў жыхары Усходняй Арменіі знаходзіліся пад уладай Асманскай і Персідскай імперый. Сталыя войны паміж гэтымі дзвюма імперыямі прывялі да разбурэння многіх армянскіх гарадоў і зрабілі жыццё армянскага насельніцтва невыносным. Апроч таго, армяне былі хрысціянамі, тым часам як туркі і персы — мусульманамі.
У 1605 годзе 300 000 армян было дэпартавана з Усходняй Арменіі ў глыбінныя правінцыі Ірана, армянскія вобласці былі спалены дашчэнту і амаль цалкам знякроўлены. На руіны армянскіх гарадоў і сёл урад Ірана пачаў засяляць лаяльных ім мусульманаў, з ліку цюркскіх і курдскіх качавых плямён.
У 1678 годзе правадыры армянскага народа ўпотай памкнуліся ў Вагаршапаце (дзе знаходзіцца рэзідэнцыя Каталікоса ўсіх армян), і вырашылі пачаць змаганне за вызвалення армян з-пад іншаземнага прыгнёту. У сувязі з тым, што самастойна гэта было зрабіць немагчыма, было вырашана шукаць дапамогу звонку. Ісраэл Ары, сын армянскага меліка з Карабаха, аб'ездзіў шмат еўрапейскіх сталіц у пошуках падтрымкі армянскага вызвольнага руху, але памёр у 1711 годзе, гэтак і не ўбачыўшы ажыццяўлення мары армянскага народа.
У 1720-х гадах, з-за нашэсця афганцаў, у Персіі ўпала ўлада Сефевідаў. Тахмасп II, сын Салтан Хусейна, бег на поўнач Персіі і там абвясціў сябе ханам. Яго апорай сталі Азербайджан і прыкаспійскія правінцыі краіны. Картлійскі цар Вахтанг VI, страціўшы кожную веру ў магчымасць Тахмаспа II аднавіць уладу, звярнуўся за дапамогай да Расіі; у гэты ж час перамовы з Расіяй вёў і сам Тахмасп II, які разлічваў на дапамогу за кошт саступкі паўночных правінцый. Вынікам стаў Персідскі паход Петра I, на боку Расіі выступілі армянскія мелікі Карабаха. Бачным лідарам армян быў Давыд-Бек.
За падзеямі ў Персіі ўважліва сачыла Асманская імперыя. Як толькі ўлада Сафавідаў пала, туркі распачалі актыўныя дзеянні, каб захапіць Закаўказзе, Курдыстан і іншыя вобласці. Пётр I, помнячы пра няўдачу ў вайне 1710—1713 гадоў, не вырашыўся на сутыкненне з Турцыяй з-за Закаўказзя, таму ваяры Вахтанга VI, якія сабраліся разам з армянскімі атрадамі каля Гянджы, дарэмна чакалі прыходу рускіх войскаў. Калі ў 1723 годзе ў Закаўказзе уварваліся асманы, якія захапілі Ерэван і Тбілісі, цар Вахтанг VI са сваім атачэннем быў змушаны эміграваць у Расію. Армяне Карабаха пачалі роспачнае змаганне з туркамі.
Тымчасам да ўлады ў Персіі прыйшоў Надзір-шах, які здолеў выгнаць асманаў з Ірана. Мірны дагавор 1736 года аднавіў даваенную мяжу паміж Персідскай і Асманскай імперыямі. Аднак пасля забойства Надзір-шаха ў 1747 годзе Персія амаль імгненна распалася на практычна незалежныя ханствы. У прыватнасці, ва Усходнім Закаўказзі з'явіліся Шырванскае ханства, Карабахскае ханства, Эрыванскае ханства і г. д. Армянскія мелікствы Карабаха і армянскае насельніцтва Закаўказзя ў цэлым, асцерагаючыся Турцыі (а пазней і Персіі), бачылі ў Расіі адзіную хрысціянскую краіну, здольную абараніць іх ад мусульманскіх валадароў.
Далучэнне Закаўказзя да Расійскай імперыі
Па Георгіеўскаму трактату 1783 года цар Картлі-Кахецінскага царства Іраклій II быў прыняты пад заступніцтва Расіі. Яго сын, цар Георгій XII, у 1800 годзе звярнуўся ў Пецярбург з просьбай пра ўступ у расійскае падданства. Пакуль яна абмяркоўвалася, Георгі XII памёр, а паміж яго магчымымі наступнікамі пачалося бязлітаснае змаганне за пасад. У гэтым становішчы Аляксандр I Маніфестам ад 12 верасня 1801 года скасаваў Картлі-Кахецінскае царства, далучыўшы Грузію да Расійскай імперыі. Услед за гэтым пад расійскі пратэктарат адзін за адным пачалі пераходзіць розныя закаўказскія дзяржаўныя адукацыі. Пад расійскім пратэктаратам яны захоўвалі ранейшы адміністрацыйны лад і судовую сістэму, касаваліся толькі ўладанні, што ўступілі ва ўзброенае змаганне з Расіяй. У ходзе руска-персідскай вайны 1804—1813 гадоў Расія захапіла практычна ўсю тэрыторыю Усходняй Арменіі, аднак па Гюлістанскаму міру вярнула яе Персіі.
Усталяванне расійскай улады Генерал Ярмолаў, прызначаны ў 1816 годзе камандзірам асобнага Грузінскага (пазней Каўказскага) корпуса, а ў 1819 годзе — галоўнакамандуючым на Каўказе, узяў курс на ліквідацыю ханстваў Закаўказзя. У прыватнасці, у 1822 годзе, пасля таго, як Мехці Кулі Хан Карабахскі бег у Персію, у Карабахскім ханстве было ўведзена расійскае кіраванне. Пасля па меры ўмацавання ўлады Расіі над Каўказам у рэгіёне стваралася адна расійская грамадзянская адміністрацыя. У 1840-х гадах у Закаўказзе пачалі стварацца губерні на ўзор Цэнтральнай Расіі. Іменным указам, дадзеным Сенату 9 чэрвеня 1849 года, з тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад Армянскай вобласці была ўтворана Эрыванская губерня:… ва ўвазе да ўяўлення Намесніка Каўказскага, разгледжанаму Каўказскім Камітэтам, прызнаючы карысным і патрэбным, для найпаспяховага руху спраў і найзручнага кіравання, утварыць у Закаўказскім краі яшчэ новую губерню, Мы Загадваем: 1) У склад гэтай, ізноў якая засноўваецца губерні, адлучыць: ад Тыфліскай губерні паветы: Эрыванскі, Нахічэванскі і Александропальскі, апроч пляцоўкі Ахалкалахскага, а ад Шэмахінскай губерні пляцоўку Мігрынскую і паселішча Капак Шушынскага павета. 2) Губернскім горадам прызначыць Эрывань, а таму новую губерню зваць ЭрыванскаюПолное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XXIV, ст. 23303.
Парушэнне традыцыйных сувязяў з мусульманскім Усходам і ўмацаванне сувязей з Расіяй прывяло да таго, што моладзь з ліку хрысціянскіх народаў Закаўказзя ўсё часцей адпраўлялася завяршаць сваю адукацыю ва ўніверсітэты Расіі і нават Заходняй Еўропы. Да прыкладу, армянскі пісьменнік і асветнік Хачатур Абавян скончыў Дэрпцкі ўніверсітэт. У Маскоўскам і Пецярбургскім універсітэтах вучыўся вядомы армянскі публіцыст Мікаэл Налбандзян.
Яшчэ пры генералу Цыцыянаву у Закаўказзе пачала выдавацца перыёдыка на рускай і каўказскіх мовах. Армянскія публіцысты друкавалі ў Тыфлісе спачатку газету «Каўказ» (1846—1847), потым «Арарат» (1850—1851), а пачынаючы з 1868 года — аднайменны часопіс у Эчміядзіне. У 1854—1864 гадах у Маскве выдаваўся асветніцкі армянскі часопіс «Юсісапайл» («Паўночнае Ззянне»).
Арменія зноў атрымала магчымасці для эканамічнага развіцця. Увесь перыяд валадарства ханаў і бекаў эканоміка гэтага рэгіёна перажывала застой, далучэнне да Расіі дало стымул і стварыла спрыяльныя ўмовы для яе развіцця. Стаіць таксама адзначыць значнасць далучэння Усходняй Арменіі да Расіі ў сферы культуры. Станоўчы ўплыў рускай класічнай літаратуры на сабе выпрабавалі такія пісьменнікі, як Хачатур Абавян, Габрыэл Сундукян, Аванес Туманян і іншыя.
Аванес Туманян пісаўИ. М Стрижов, Н. М Терехова Россия и ее "колонии": как Грузия, Украина, Молдавия, Прибалтика и Средняя Азия вошли в состав России, Христианский мир — Даръ, 2007 — 575 с. — ISBN 5485001114, 9785485001117:
Былі створаны спрыяльныя ўмовы для развіцця ўсіх сфер жыцця армянскага народа, што жыве зараз у межах РасііА. Э. Хачикян, История Армении. Краткий очерк., Эдит Принт, Ереван, 2009 — 264 с. — ISBN 978-9939-52-083-4.
У 1861 годзе Аляксандр II пачаў скасаванне прыгоннага мае рацыю ў Расіі. У 1870—1871 годзе сялянская рэформа была праведзена і ва Усходняй Арменіі, дзе несла пэўнае канфесійнае фарбаванне. Адной з пабочных мэт рэформы было імкненне дзяржавы абаперціся на мясцовых хрысціянаў як на магчымых хаўруснікаў супраць мусульманскага паўстанцтва, таму былое прыгоннае насельніцтва армянскіх і грузінскіх вёсак было цалкам вызвалена ад раяцкіх павіннасцей на карысць мясцовай мусульманскай эліце.
Руска-турэцкая вайна 1877—1878 гадоў
Сярод армян, якія жылі ў Заходняй Арменіі, паступова расло незадаволенасць турэцкай уладай, яны жадалі, каб Расія вызваліла іх ад туркаў. Таму, калі Расія абвясціла вайну Турцыі, армянскае насельніцтва Асманскай імперыі актыўна дапамагала расійскім войскам на Азіяцкім тэатры баявых дзеянняў. Хоць Сан-Стэфанскі мір і не аддаў Расіі ўсю Заходнюю Арменію, але яго 16-ы артыкул абавязваў турэцкі ўрад ажыццявіць рэформы ў адносінах да армянскага насельніцтва. Аднак Вялікабрытанія і Аўстра-Венгрыя, незадаволеныя поспехамі Расіі, дамагліся перагляду ўмоў мірнага дагавора на Берлінскім кангрэсе. Па Берлінскім трактаце Расія атрымала з армянскіх тэрыторый толькі Ардаган і Карс, а артыкул 16 замяняўся артыкулам 61, што кранае не ўсяго армянскага насельніцтва, а толькі тэрыторый армянскіх правінцый Асманскай імперыі.
Кіраванне Аляксандра III Пасля забойства цара-рэфарматара Аляксандра II, ківач расійскай унутранай палітыкі кіўнуўся ў процілеглым кірунку. Новы цар, Аляксандр III, стаў праводзіць курс на стварэнне высокацэнтралізаванай бюракратычнай дзяржавы. Быў змушаны падаць у адстаўку міністр унутраных спраў, армянін па паходжанні граф Ларыс-Мелікаў, бо прапанаваны ім праект рэформы ладу краіны (т. зв. «канстытуцыя Ларыса-Мелікава») быў падпалы рэзкай крытыцы на пасяджэнні Савета міністраў. У рамках новай дзяржаўнай палітыкі галоўнакіравальны на Каўказе генерал Дандукоў-Корсакаў узяў курс на русіфікаванне: у школьнай адукацыі армянская мова стала выцясняцца рускай, пачаліся ўціскі Армянскай царквы.
Пад канец XIX стагоддзя ў Заходняй Еўропе склалася каўказская рэвалюцыйная эміграцыя, з'явіліся першыя палітычныя партыі. Мікаэл Налбандзян асабіста пазнаёміўся ў Лондане з Герцэнам, браў удзел у шыранні яго забароненага ў Расіі часопіса «Звон». У гонар гэтага часопіса атрымала сваю назву армянская «Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчакян» («Гнчак» у перакладзе з армянскага азначае «звон»), заснаваная ў 1887 годзе ў Жэневе. Падобна рускім рэвалюцыянерам-народнікам, партыя лічыла тэрор асноўным сродкам рэвалюцыйнага змагання; з дапамогай тэрактаў і арганізацыі паўстанняў у турэцкай частцы заходняй Арменіі яна мела намер дамагчыся ўзнаўлення Вялікай Арменіі. За самастойную армянскую дзяржаву на Каўказе выступала таксама створаная ў той жа час партыя Дашнакцуцюн.
Кіраванне Мікалая II Мікалай II, які ўзышоў на пасад у 1894 годзе, працягнуў палітыку свайго бацькі. У 1896 годзе галоўнакіравальным на Каўказе быў прызначаны генерал Галіцын.
12 чэрвеня 1903 года быў прыняты закон, па якім уся нерухомая маёмасць (улучаючы прыбытковыя землі) і капітал, якія належалі армянскай царквы і духоўным установам, пераходзілі ў вядзенне дзяржавы. З прыбыткаў ад канфіскаванай маёмасці і грашовых сродкаў вылучалася доля іх уладальніку — армянскім духоўным установам. Значная частка прыбытку прызначалася адкрываным дзяржаўным школам.
У адказ на гэты закон у Эрывані, Александропалі, Эчміядзіне, Аштараку, Ахалцыху і іншыя населеных армянамі мясцовасцях Каўказа адбыліся людныя дэманстрацыі пратэсту, у Елізаветпалі, Тыфлісе, Шушы, Баку, Карсе, Камарлу, Лары адбыліся ўзброеныя сутыкненні армян з паліцыяй і войскамі. 14 кастрычніка 1903 гнчакісты здзейснілі няўдалы замах на Галіцына. Ранейшыя арандатары царкоўнай маёмасці адмаўляліся эксплуатаваць маёмасць, сяляне знішчалі ці ўтойліва здавалі Эчміядзіну сабраны ўраджай.
1 жніўня 1905 Мікалай II падпісаў указ пра вяртанне армянскай царквы канфіскаванай маёмасці; адначасна дазвалялася зноў адкрыць армянскія нацыянальныя школы.