Іва́н Сцяпа́навіч Іса́каў ( (Տեր-Իսահակյան) Аванес Тэр-Ісаакян; (, Аджыкенд, Елізаветпальская губерня, Расійская імперыя — , ) — савецкі военачальнік, Адмірал Флоту Савецкага Саюза (3 сакавіка 1955 года). Герой Савецкага Саюза (1965). Лаўрэат Сталінскай прэміі (1951). Член-карэспандэнт АН СССР (1958). Член Саюза пісьменнікаў СССР (1964). Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання.

Дарэвалюцыйная біяграфія

Нарадзіўся ў сям’і дарожнага тэхніка Сцяпана Ягоравіча Ісаакяна, які русіфікаваў сваё прозвішча на «Ісакаў», і Іды Антонаўны Лаўэр, родам з Дзерпта (Эстонія)Адмирал флота Советского Союза И. С. Исаков — Центральный Военно-Морской Портал Navy.ru.. Армянін. Бацька рана памёр, і выхаваннем траіх дзяцей займаліся маці і яе брат Пётр Лаўэр. П. А. Лаўэр быў інжынерам-тэхнолагам, але марыў аб службе на флоце. Іван скончыў рэальнае вучылішча у Тыфлісе ў 1913 годзе. У тым жа годзе паступіў у Санкт-Пецярбургскі практычны тэхналагічны інстытут, але скончыў толькі першы курс.

З пачаткам Першай сусветнай вайны, 15 верасня 1914 года, паступіў на службу ў Расійскі імператарскі флот. Скончыў Асобныя гардэмарынскія класы ў сакавіку 1917 года, атрымаў званне мічмана. З мая 1917 года служыў на Балтыйскім флоце рэвізорам на эсмінцы «Ізяслаў». Удзельнічаў у Першай сусветнай вайне (Маанзундскай бітве). У студзені 1918 года прызначаны старшым памочнікам камандзіра гэтага эсмінца, удзельнічаў у Лядовым паходзе Балтыйскага флота.

Грамадзянская вайна і міжваенны час Са жніўня па снежань 1918 года быў памочнікам камандзіра транспарту «Трансбалт». У ліпені 1919 года скончыў курсы камандзіраў тралення і загароджвання. З ліпеня 1919 — камандзір вартавога карабля «Кобчык» на Балтыцы. У лютым 1920 года перведён на Волжска-Каспійскую ваенную флатылію, дзе быў прызначаны сцяг-спецыялістам па рачным траленні. Адначасова ў сакавіку-чэрвені 1920 года часова камандаваў эсмінцам «Дзейны». У складзе флатыліі ўдзельнічаў у Энзелійскай аперацыі.

З ліпеня 1920 года зноў служыў на Балтыйскім флоце: камандзір тральшчыка «Якар», са жніўня 1920 — старшы памочнік камандзіра эсмінца «Пераможца», са снежня 1920 — старшы памочнік камандзіра і камандзір эсмінца «Ізяслаў».

У лістападзе 1922 года пераведзены на Чорнае мора, служыў у службе сувязі Марскіх сіл Чорнага мора (МСЧМ), са студзеня 1923 — начальнік Паўднёва-Чарнаморскага аддзялення службы назірання і сувязі МСЧМ, з красавіка 1923 — старшы марскі начальнік батумскай марской базы, са жніўня 1923 года — начальнік аператыўнага аддзялення службы назірання і сувязі МСЧМ, з кастрычніка 1923 — памочнік начальніка аператыўнай часці штаба МСЧМ, са жніўня 1924 года — камандзір эсмінца «Корфу» (у лютым 1925 перайменаваны ў «Пятроўскі»), з кастрычніка 1925 — памочнік начальніка штаба берагавой абароны МСЧМ па аператыўнай частцы, з красавіка 1926 — памочнік начальніка і начальнік (з верасня 1926) аператыўнага аддзела штаба МЧСМ. У маі—чэрвені 1928 года выканаў марскі паход у Турцыю, будучы выконваючым абавязкі штаба асобнага дывізіёна эсмінцаў. Са жніўня 1928 года — начальнік штаба МСЧМ. У 1928 годзе скончыў курсы ўдасканалення вышэйшага начальніцкага складу пры Ваенна-марской акадэміі.

З лістапада 1929 года служыў памочнікам начальніка аддзела і начальнікам сектара ў аператыўным упраўленні Штаба РСЧА. Са снежня 1931 па сакавік 1932 года знаходзіўся ва ўрадавай камандзіроўцы на Далёкім Усходзе. З сакавіка 1932 года — старшы выкладчык кафедры стратэгіі і аператыўнага мастацтва Ваенна-марской акадэміі імя К. Я. Варашылава. У маі-чэрвені 1933 — начальнік штаба Экспедыцыі асаблівага прызначэння № 1, а ў чэрвені-кастрычніку 1933 — камандзір экспедыцыі асобага прызначэння № 2 па пераводу баявых караблёў з Балтыйскага мора на Поўнач па Беламорска-Балтыйскаму каналу. З кастрычніка 1933 года прызначаны начальнікам штаба Балтыйскага флоту, у жніўні 1935 года быў зняты з пасады за гібель падчас вучэнняў падводнай лодкі Б-3. Зноў быў накіраваны ў Ваенна-марскую акадэмію імя К. Я. Варашылава, дзе быў выкладчыкам, затым старэйшым кіраўніком каманднага факультэта.

Са студзеня 1937 года — зноў начальнік штаба Балтыйскага флоту. Са жніўня 1937 года — камандуючы Балтыйскім флотам. Са студзеня 1938 па красавік 1939 года — намеснік Народнага камісара Ваенна-Марскога Флота СССР і адначасова па сумяшчальніцтву ў чэрвені 1938 — верасні 1939 быў начальнікам Ваенна-марской акадэміі імя К. Я. Варашылава. У лютым — маі 1939 года ва главе спецыяльнай групы знаходзіўся ва ўрадавай камандзіроўцы ў Злучаных Штатах Амерыкі з мэтай вывучэння суднабудаўнічай прамысловасці. З красавіка 1939 па люты 1946 года быў першым намеснікам народнага камісара ВМФ СССР. У 1939 года вёў перамовы з урадамі Эстоніі і Латвіі па пытаннях арэнды партоў гэтых краін для базавання караблёў Балтыйскага флоту СССР. Удзельнічаў у савецка-фінскай вайне, аказваючы дапамогу камандуючаму Балтыйскім флотам і адказваючы за ўзаемадзеянне флоту з сухапутнымі войскамі. З кастрычніка 1940 па чэрвень 1942 года — начальнік Галоўнага марскога штаба ВМФ.

Член УКП(б) з 1939 года.

Вялікая Айчынная вайна З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны, будучы першым намеснікам наркама ВМФ СССР і начальнікам Галоўнага марскога штаба, адказваў за арганізацыю дзеянняў флоту. Шматкратна накіроўваўся на фронт. Так летам і оcенью 1941 года каардынаваў баявыя дзеянні Балтыйскага флоту, Ладажскай і Чудскай ваенных флатылій з сухапутнымі войскамі. У канцы 1941 года ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Керчанска-Феадасійскай дэсантнай аперацыі. У снежні 1941 года быў у камандзіроўцы на Далёкім Усходзе, правяраючы гатовасць флоту да адбіцця магчымага нападу Японіі. З красавіка 1942 года — намеснік галоўнакамандуючага войскамі Паўночна-Каўказскага напрамку і Паўночна-Каўказскага фронту, са жніўня 1942 — намеснік камандуючага і член Ваеннага Савета Закаўказскага фронту. На гэтых пасадах каардынаваў дзеянні Чарнаморскага флоту і сухапутных войскаў пры абароне Севастопаля і ў бітве за Каўказ.

4 кастрычніка 1942 года цяжка паранены падчас Туапсінскай аперацыі — пад Туапсэ на Гойтхскім перавале машына, у якой знаходзіліся кіраўнікі абароны Каўказа Ісакаў, сакратар ЦК УКП(б) Л. М. Кагановіч і камандуючы фронтам І. У. Цюленеў, была абстраляная нямецкім самалётам. Пры гэтым Ісакаў атрымаў цяжкае раненне. У шпіталь параненага ўдалося даставіць толькі праз 2 сутак, калі ўжо пачалася гангрэна, яму была праведзена ампутацыі нагі і ён застаўся інвалідам, аднак пасля працяглага лячэння ў 1945 годзе працягнуў службу ў флоце.

Пасляваенная служба і дзейнасць У 1945 годзе быў членам урадавай камісіі па падрыхтоўцы ўмоваў капітуляцыі Германіі. У лютым 1946 года быў вызвалены ад пасады першага намесніка наркама ВМФ СССР і прызначаны начальнікам Галоўнага штаба ВМФ СССР — намеснікам галаўкама ВМФ. З лютага 1947 — намеснік Галоўнакамандуючага ВМФ СССР па вывучэнню і выкарыстанню вопыту вайны. З мая 1950 года — у адстаўцы па стане здароўя. З кастрычніка 1954 па снежань 1955 года працаваў намеснікам Міністра марскога флоту СССР — старшынёй Тэхнічнага савета міністэрства. У лютым 1956 года адноўлены на ваеннай службе і прызначаны знаходзіцца для асаблівых даручэнняў пры Міністэрстве абароны СССР. З красавіка 1957 года — навуковы кансультант пры Міністэрстве абароны СССР па пытаннях ваеннай навукі. З красавіка 1958 года — генеральны інспектар Групы генеральных інспектараў СССР.

З канца 1940-х гадоў шмат займаўся навуковай і грамадскай працай. У 1947—1955 гадах — адказны рэдактар фундаментальнага трохтомнага выдання «Марскі атлас», за працу над якім быў уганараваны Сталінскай прэміі. Аўтар серыі навуковых прац у галіне геаграфіі, вывучэння Сусветнага акіяна і ваеннай гісторыі. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1958). Ганаровы член Акадэміі навук Армянскай ССР (1967). Доктар ваенна-марскіх навук (1946). Член Геаграфічнага таварыства АН СССР. З 1954 па 1957 год — супрацоўнік, а з 1958 года — намеснік старшыні акіянаграфічнай камісіі пры Прэзідыуме АН СССР, у 1955—1958 гадах — член Вучонага савета Інстытута комплексных транспартных праблем АН СССР. Член навуковага савета па праблеме «Вывучэнне акіянаў і мораў і выкарыстанне іх рэсурсаў» Дзяржаўнага Камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы. Член рэдкалегіі часопіса «Океанология» (1961—1967).

Аўтар гістарычных і белетрыстычных твораў, звыш 150 навуковых прац і публікацый, член Саюза пісьменнікаў СССР (1964). Быў галоўным кансультантам мастацка-гістарычных фільмаў «Адмірал Ушакоў» і «Караблі штурмуюць бастыёны» (як прафесар І. С. Ісакаў).

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 мая 1965 года «за ўмелае кіраўніцтва войскамі, мужнасць, адвагу і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, і ў адзначэнне 20-годдзя Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне» Адміралу Флота Савецкага Саюза Ісакава Івану Сцяпанавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза .

Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання (1937—1946). Быў членам Прэзідыума Савецкага камітэта ветэранаў вайны (1956—1967), членам Камітэта па прысуджэнні Сталінскіх прэмій у галіне навукі і вынаходніцтва (1947—1951).

Водгукі сучаснікаў Акадэмік Абрам Аліханаў успамінаў, што Сталін адгукаўся пра яго: «сапраўдны адмірал флоту, таварыш Ісакаў. Разумніца, без нагі, але з галавой».

У сувязі з гэтым мае хаджэнне наступны гістарычны анекдот: Адмірал І. Ісакаў з 1938 года быў намеснікам наркама Ваенна-Марскога флоту. Аднойчы ў 1946 годзе яму патэлефанаваў Сталін і сказаў, што ёсць меркаванне прызначыць яго начальнікам Галоўнага Марскога штаба, у тым годзе пераіменаванага ў Галоўны штаб ВМФ. Ісакаў адказаў: «Таварыш Сталін, павінен вам далажыць, што ў мяне сур’ёзны недахоп: ампутаваная адна нага». «Гэта адзіны недахоп, пра які вы лічыце неабходным далажыць?» — рушыла ўслед пытанне. «Так», — пацвердзіў адмірал. «У нас раней быў начальнік штаба без галавы. Нічога, працаваў. У вас толькі ногі няма — гэта не страшна», — сказаў на заканчэнне Сталін.

Працы Операции подводных лодок. — , 1933. — Суаўт.: Александров А. П. — Т. 1. Десантная операция. — —, 1934. Операция японцев против Циндао в 1914 г. — —, 1941. — Изд. 3-е. Военно-Морской Флот СССР в Великой Отечественной войне. — - , 1944. Красная Горка. Сталинская операция 13 — 16 июля 1919 г. — , 1946. Использование подводных лодок для транспортных целей (у суаўт. з Л. М. Ярэмеевым). — , 1959. Рассказы о флоте. — , 1962. Морские истории. — , 1970. Каспий, 1920 год. — , 1973. Морское притяжение. — , 1984. Океанология, география и военная история. Избранные труды. — , 1984.

Воінскія званні Капітан 1-га рангу (31.05.1936) Флагман 2-га рангу (01.09.1937) Флагман 1-га рангу (17.2.1938) Адмірал (04.06.1940) Адмірал флоту (31.05.1944) Адмірал Флоту Савецкага Саюза (03.03.1955)

Памяць Бюст І. С. Ісакава усталяваны ў Ерэване (2005). У раёне пасёлка Горны Туапсінскага раёна Краснадарскага краю, на месцы раненні І. С. Ісакава ў 1942 годзе, у 2013 годзе адкрыты помнік адміралу Ісакаву і ваенным маракам — удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны. Імем адмірала названы вялікі супрацьлодкавы карабель «Адмірал Ісакаў» (у страю ў 1970—1994 гадах). Імем адмірала названы праспект у Ерэване, вуліцы ў гарадах Санкт-Пецярбург (1989), Сцепанакерт (Нагорны Карабах), у горадзе Туапсэ, у пасёлку Горны Туапсінскага раёна Краснадарскага краю. Імем выбітнага адмірала была названая школа 132 у Ерэване (1967) і школа ў пасёлку Горны Туапсінскага раёна. У савецкі час яго імем былі названы саўгасы ў Мартунінскім і Мардакерцкім раёнах Азербайджанскай ССР. Мемарыяльныя дошкі ў памяць аб флатаводцы ўстаноўлены ў Маскве, дзе ён жыў (Смаленская набярэжная, дом № 5/13) і ў Сочы на будынку санаторыя, у якім ён лячыўся пасля ранення. Імя яго прысвоена падводнай гары ў Ціхім акіяне, якую адкрылі савецкія акіянографы. У СССР і Арменіі былі выпушчаныя паштовыя маркі, прысвечаныя І. С. Ісакаву.

Літаратура Адмирал Флота Советского Союза Иван Степанович Исаков. Документы и статьи. — , 1984. Арзуманян А. М. Адмирал. Перераб., доп. изд. — , 1980.