Станаўленне савецкай улады ў Літве — фарміраванне грамадска-палітычнай сістэмы на тэрыторыі Літвы.
Літва перад Першай сусветнай вайной Перад Першай сусветнай вайной Літва была аграрнай мясцінай. На прадпрыемствах у 1913 годзе працавала каля 20,5 тыс. рабочых (у тым ліку польскія і беларускія раёны Віленскай і Сувалкаўскай губерняў), што складала толькі 0,44 % насельніцтва. З ліку гарадскіх жыхароў на долю працоўнага класа (разам з сем’ямі) прыходзілася каля паловы, але ён складаўся галоўным чынам з рабочых-рамеснікаўИстория Литовской ССР. Отв. редактор Б. Вайткевичус. — Вильнюс, 1978. С. 676.
У пачатку XX ст. члены розных сацыялістычных партый спрабуюць стварыць у Літве рэвалюцыйныя гурткі. Гэта Фелікс Дзяржынскі, Вінцас Міцкявічус-Капсукас, доктар Антон Дамашэвіч і інш.
1 мая 1896 года заснавана партыя сацыял-дэмакратаў Літвы (А. Дамашэвіч і А. Мараўскі. У 1900 годзе ўтвараецца партыя Сацыял-дэмакратыя каралеўства Польшчы і Літвы (СДКПіЛ). Группа яўрэйскіх сацыял-дэмакратаў была заснавана ў сярэдзіне 1890-х гадоў. Яго ўдзельнікі заняліся распаўсюджванням марксісцкай і сацыялістычнай літаратуры сярод габрэйскіх тэкстыльшчыкаў. Гэта былі папярэднікі Усеагульнай яўрэйскай рабочай асацыяцыі ў Літве, Польшчы і Расіі (вядомая як Бунд). Віленская група таксама мае пэўную ролю ў стварэнні ў Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП) у 1898 годзе. Большасць ветэранаў Віленскага групы пазней падтрымлівалі меншавікоўЗалевский К. Литовская социал-демократическая партия // Общественное движение в России в начале ХХ в. — СПб., 1914. Т. 3. Кн. 5Постников Н. Д. Политические партии Прибалтики // История национальных политических партий России. М., 1997.
З 1901 года працуе Віленская група РСДРП на чале з Ф. В. Гусаравым, у 1906 годзе пачаў працу Саюз РСДРП Літвы і Беларусі. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года былі арганізаваны Літоўскія секцыі РКП (б), у кастрычніку 1917 года возглавленные Часовым Цэнтральным бюро на чале з В. Міцкявічусам-Капсукасам. У кастрычніку 1918 года іх аб’яднаў I з’езд Камуністычнай партыі Літвы і Заходняй Беларусі. Пасля аб’яднання ў 1919 годзе савецкіх рэспублік Літвы і Беларусі была створана адзіная Камуністычная партыя Літвы і Беларусі (КПЛіБ) у структуры РКП(б)Міхнюк У. Першы з’езд Кампартыі Літвы і Заходняй Беларусі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М—Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 479. — ISBN 985-11-0141-9Очерки истории Коммунистической партии Литвы / Ин-т истории партии при ЦК КП Литвы—Филиал ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. Т. 1: 1887—1920 / Авт. кол.: Б. Вайткявичюс, Ю. Комодайте, В. Кульвичюс и др. — Вильнюс: Минтис, 1973. С. 576.
У ходзе Першай сусветнай вайны Да жніўня 1915 года немцы занялі большую частку Польшчы, тым самым адкрыўшы сабе шлях на Літву. 18 жніўня 1915 года немцы ўвайшлі ў Коўна і працягнулі наступ на Вільню. На акупаванай тэрыторыі Літвы, Беларусі і Курляндыі ў чэрвені 1915 года па загаду фельдмаршала Гіндэнбурга была створана «Вобласць усходняга кіравання» — «Обер-Ост» (Ober Ost). Германскае камандаванне засяродзіла ў сваіх руках практычна ўсю ўладу, а грамадзянскае кіраванне было аддадзена органам самакіравання з мясцовых прыбалтыйскіх немцаў (у асноўным памешчыкаў, або «баронаў»). Іх газеты абвясцілі Прыбалтыку тэрыторыяй будучай германскай калоніі, і патрабавалі, каб землі былі перададзеныя нямецкім каланістам. Так, у адной толькі Курляндыі меркавалася пасяліць каля 60 тысяч сем’яў нямецкіх пасяленцаў. Афіцыйнай мовай справаводства стала нямецкая. Матэрыяльныя каштоўнасці і харч вывозіліся ў Германію.
10 кастрычніка 1917 года ў Петраградзе было створана Цэнтральнае Бюро літоўскіх секцый РСДРП (б). Гэта бюро павінна было выконваць працу па мабілізацыі літоўскіх рабочых, сялян і салдат «на барацьбу за перамогу сацыялістычнай рэвалюцыі». Кіравалі ўсім гэтым бальшавікі В. Міцкявічус-Капсукас, З. Ангрэтыс, Ю. Яносіс, Ю. Апанскіс. Цэнтральнае Бюро выдавала часопіс «Камуністас», брашуры і ўлёткі. Былі арганізаваны курсы, якія рыхтавалі савецкія кадры для працы ў ЛітвеСтражас А. Ш. Борьба литовского народа против германских колонизаторов и их пособников в 1915—1917 гг. // Вопросы истории, 1959, № 10.
Усерасійскі нарад Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў у сакавіку 1917 года вырашыў для прастаты кіраўніцтва стварыць Заходнюю вобласць, уключыўшы ў яе не акупаваныя немцамі паветы Віленскай губерні, Мінскую і Магілёўскую губерні. 18 верасня 1917 года ў акупаванай Вільні са згоды нямецкіх уладаў адбылася Віленская канферэнцыя. Удзельнічалі 214 дэлегатаў, сярод якіх было 66 святароў, 65 сялян, 60 асоб інтэлігентных прафесій і інш. Старшыняваў ксёндз Ёнас Басанавічус. Удзельнікі абралі нацыянальны Савет, належны выступаць ад імя літоўскай нацыі — Тарыбу (Lietuvos Taryba — «Савет Літвы»). Пазней Тарыба была перайменаваная ў Дзяржаўны Савет Літвы Lietuvių konferencija // Visuotinė lietuvių enciklopedija. Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. — V., 2001—2015. Т. 18.
Пасля Брэсцкага міру
Пасля Брэсцкага міру Тарыба пад старшынствам Ёнаса Басанавічуса 16 лютага 1918 года прыняла Акт аб незалежнасці Літвы, падпісаны 20 дэлегатамі. Акт распаўсюджваўся нелегальна, паколькі германскія ўлады забаранілі друкаваць яго. Калі восенню нямецкія войскі сышлі, быў сфармаваны кабінет міністраў. У сакавіку 1918 года Германія прызнала незалежнасць Літвы. Савецкая Расія прызнала Акт незалежнасці ў 1920 годзе.
13 ліпеня 1918 года Дзяржаўны Савет Літвы прыняў рашэнне аб палітычнай сістэме ўлады ў краіне. Спыніліся на канстытуцыйнай манархіі. Такім чынам Літва стала каралеўскай. Заставалася абраць караля. Германскі імператар Вільгельм I прапанаваў аб’яднаць Літву і Прусію пад сваім заступніцтвам, азначыўшы ў літоўскія каралі свайго сына Яўхіма. Каралеўства Саксонія, нагадаўшы, што вялікімі князямі літоўскімі былі ў XVII ст. саксонскія курфюрсты, прапаноўвала прынца Фрыдрыха Крысціяна. Але Тарыба спынілася на вюрцембергскім прынцу Вільгельму Карлу фон Ураху. З 20 галасоў 5 было супраць, 2 устрымаліся. Каранавацца фон Урах павінен быў пад імем Міндоўга II. Але здарылася рэвалюцыя ў Германіі, і пасля спрэчак паміж членамі Дзяржаўнага Савета Літвы было вырашана запрашэнне прынцу адклікаць. Што і было зроблена 2 лістапада 1918 года. Так што Літоўскае каралеўства праіснавала ўсяго толькі тры месяцы, ды і то без караля. Але з’явілася Рэспубліка ЛітваPage S. W. The Formation of the Baltic States. − Harvard University Press. 1959Čepėnas P. Naujųjų laikų Lietuvos istorija. − Chicago, 1992. S. 543. У 2012 годзе літоўскае манархічнае таварыства Асацыяцыя «Каралеўскі дом Літвы» назвала ўнука фон Ураха, Ініга фон Ураха, легітымным спадкаемцам літоўскага каралеўскага трона.
У жніўні 1918 года у Вільні сабраўся арганізацыйны камітэт з Пятраса Клімаса, Салямонаса Банайціса, Тадаса Даўгірдаса, Антанаса Смятоны і іншых прыхільнікаў незалежнай літоўскай дзяржавы. Камітэт вырашыў правесці нацыянальны літоўскі з’езд, сабраўшы прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў, па 5 дэлегатаў ад кожнага павета. На з’ездзе былі прыняты асноўныя палажэнні Часовай канстытуцыі Літвы. 11 лістапада Дзяржаўны Савет Літвы, паводле канстытуцыі, зацвердзіў часовы ўрад у складзе шасці міністраў. Старшынёй урада стаў Аўгусцінас Вальдемарыс.
У лістападзе 1918 года члены Нацыянальнага савета Малой Літвы (Mažosios Lietuvos tautinė taryba) склалі ў горадзе Тыльзіце акт, у якім патрабавалі аб’яднання Малой Літвы і Вялікай Літвы ў адну Літоўскаю дзяржаву. На практыцы гэта азначала аддзяленне паўночных раёнаў Усходняй Прусіі, дзе жылі прускія літоўцы ад часоў Германскай імперыі. Частка Усходняй Прусіі на поўнач ад Нёмана, Мемельскі край і Мемель (Клайпеда) былі па ўмовах Версальскага дагавора аддзеленыя ад Прусіі і знаходзіліся пад кіраваннем Лігі Нацый. Другая частка Усходняй Прусіі, на поўдзень ад Нёмана з Тільзітам заставаліся ў Германіі. Тільзіцкі акт успомнілі ў 1923 годзе, калі у выніку клайпедскага паўстання 1923 года Мемельскі рэгіён (Клайпедскі край) быў далучаны да Літоўскай рэспубліцы. Аднак, у сакавіку 1939 года Літва была вымушана саступіць Клайпедскі край ГерманііЛауринавичюс Ч. О политике буржуазного Временного правительства Литвы на территории Литвы 1918—1919 гг. // Труды Академии наук Литвы, серия А, 1986, № 4 (97).
Пасля сыходу германскіх войскаў з Літвы, туды ў сакавіку-траўні 1918 года варочаюцца К. Пажэла, А. Драбавічутэ, К. Клорыс і іншыя бальшавікі. Яны пачынаюць ствараць ячэйкі ў розных раёнах Літвы. 15 верасня ў вёсцы Ужубаляй (у раёне Марыямпале) праходзіць Першая канферэнцыя бальшавікоў Літвы, у якой удзельнічалі 14 дэлегатаў і 6 гасцей. 1-3 кастрычніка 1918 года у Вільні прайшоў I з’езд КПЛіБ. Задача з’езда — устанаўленне савецкай улады ў Літве. З сярэдзіны лістапада з Масквы былі дасланыя 40 бальшавікоў-літоўцаў, для арганізацый баявых дружын у дапамогу Чырвонай АрмііLietuvos Komunistii partijos atsisaukimai: 1918—1923. − Vilnius, 1962. С. 670.
8 снежня 1918 года з падачы Цэнтральнага бюро літоўскай секцыі РКП(б), у Маскве створаны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы пад старшынствам В. Міцкявічуса-Капсукаса. Урад дыслакавалася ў Дзвінску (Даўгаўпілс), занятым бальшавікамі. Ён тут жа выпусціў маніфест, у якім абвяшчаў Літоўскую Савецкую Рэспубліку. Літоўскую жа рэспубліку у Вільні маніфест называў нелігітымнай.
Чырвоная армія займала тэрыторыі, адкуль сышлі германскія войкі, адмяняючы там ранейшыя парады і арганізоўваючы замест іх рэвалюцыйныя камітэты (рэўкамы). 5 студзеня 1919 года Чырвоная армія заняла Вільню, і туды пераехаў урад В. Міцкявічуса-Капсукаса. 29 студзеня 1919 года створана часовае Цэнтральнае бюро Саюза камуністычнай моладзі Літвы (камсамола). 14 студзеня 1919 года выпушчаны Дэкрэт савецкага ўрада аб зямлі. У ім гаварылася аб нацыяналізацыі зямлі і лясоў, што належалі памешчыкам, кулакам, царкве. Не падлягала нацыяналізацыі ўласнасць маламаёмных і сярэдніх сялянПуронас В.. Первые шаги Советской власти в Литве в 1918—1919 гг. // Литва за полвека новой эпохи. — Вильнюс, 1967.