«Пагоня» — літаратурна-грамадскі часопіс на беларускай мове. Выходзіў у 1945—1946 гадах у Зальцбургу (Аўстрыя) намаганнямі беларускіх эмігрантаў і перамешчаных асоб.Масквін А. Białoruskie czasopiśmiennictwo emigracyjne. «Pahonia», «Sakavik», «Naperad!». — Warszawa: Wydział «Artes Liberales» UW, 2018. С. 21-40. Заснавальнік і фактычны рэдактар выдання — паэт Алесь Салавей; да падрыхтоўкі нумароў таксама далучыліся пісьменнікі Уладзімір Дудзіцкі і Аляксей Грыцук. Часопіс меў падназву «літаратурна-мастацкі месячнік». Усяго выйшла чатыры нумары, надрукаваныя на рататарнай машынцы накладам каля 25 асобнікаў кожны. Нягледзячы на кароткі тэрмін існавання, Пагоня лічыцца адным з першых пасляваенных беларускіх літаратурных выданняў эміграцыі і важнай з’явай у гісторыі беларускай культуры ў выгнанні.Хрышчановіч Л. У. Часопіс «Пагоня» ў Аўстрыі // Беларускае слова: гісторыя і сучаснасць: навукова-метадычны зборнік. — Мінск, 2010. С. 131—136.

Гісторыя

Часопіс узнік у другой палове 1945 года ў лагеры перамешчаных асоб у Зальцбургу, дзе пасля Другой сусветнай вайны знаходзілася каля 300 беларусаў; прадстаўнікоў інтэлігенцыі было толькі 6-7 чалавек. У гэтых умовах Алесь Салавей прапанаваў стварыць літаратурнае выданне, якое павінна было аб’яднаць вакол сябе беларусаў у выгнанні, падтрымаць іх духоўнае і нацыянальнае жыццё, а таксама даць магчымасць маладым аўтарам друкавацца па-беларуску.

Паводле ўспамінаў і лістоў Салаўя, у арганізацыі і кіраўніцтве часопісам яму дапамагалі пісьменнік і публіцыст Уладзімір Дудзіцкі (псеўданім Мікола Дварэцкі) і Аляксей Грыцук, які займаўся перадусім тэхнічнымі і фінансавымі пытаннямі выдання. Рашэнні пра падбор матэрыялаў прымаліся калегіяльна, але вызначальную ролю ў фарміраванні канцэпцыі і зместу Пагоні меў Салавей.

На тытульным аркушы Пагоні фіксавалася падназва «літаратурна-мастацкі месячнік», аднак з-за матэрыяльных цяжкасцяў і лагерных умоў нумары выходзілі нерэгулярна. Першы нумар датаваны снежнем 1945 года, другі выйшаў у красавіку 1946 года, трэці — з пазнакай «чэрвень—ліпень 1946», чацвёрты — у лістападзе 1946 года. Наклад кожнага нумару складаў каля 25 асобнікаў; яны друкаваліся на рататарнай машынцы і распаўсюджваліся ў асноўным сярод беларусаў Зальцбурга і іншых лагераў перамешчаных асоб у Аўстрыі і Германіі.

У лістах да калег Алесь Салавей неаднаразова адзначаў цяжкасці з забеспячэннем паперай, фарбай і тэхнічнымі сродкамі друку, а таксама абмежаваным колам чытачоў, што ўрэшце перашкодзіла працягваць выданне пасля чацвёртага нумара. Тым не менш, досвед Пагоні стаў важнай перадумовай для наступных беларускіх эміграцыйных выданняў у Еўропе (Сакавік, Наперад! і інш.).

Змест і тэматыка

Пагоня задумвалася як літаратурна-мастацкі часопіс. Яго асноўнымі раздзеламі былі паэзія, проза і публіцыстыка аб актуальных грамадска-культурных і гістарычных праблемах Беларусі і беларускай эміграцыі.

У першым нумары рэдакцыя змясціла два праграмныя для беларускай нацыянальнай традыцыі тэксты — верш Максіма Багдановіча «Пагоня» (1913) і гімн «Мы выйдзем шчыльнымі радамі» («Ваяцкі марш», 1919). Іх публікацыя сімвалічна падкрэслівала пераемнасць часопіса адносна ідэй Беларускай Народнай Рэспублікі і герба «Пагоня» як знака беларускай дзяржаўнасці і свабоды.

У тым жа нумары былі надрукаваны творы Максіма Багдановіча, у якіх асэнсоўвалася роля мастацтва і народнай творчасці, а таксама эсэ Сяргея Палуяна «Хрыстос уваскрос!», якое ў лагерным кантэксце чыталася як заклік да духоўнага і нацыянальнага адраджэння Беларусі.

Паэтычны раздзел Пагоні ўключаў вершы Алеся Салаўя, Уладзіміра Дудзіцкага, Майсея Сяднёва і іншых аўтараў. Для большасці паэтычных тэкстаў характэрныя матывы настальгіі па Радзіме, боль ад разлукі з блізкімі, развагі пра лёс Беларусі, трагічны досвед вайны і выгнання, а таксама разважанні пра адказнасць творцы перад народам.

Раздзел прозы прадстаўлялі апавяданні Максіма Гарэцкага («Страшная музыкава песня», «Лірныя спевы»), Ядвігіна Ш. («Бярозка»), уласныя творы Алеся Салаўя («Белы снег», «Чужы» пад псеўданімам Тамара Залеская), Вольгі Таполы («Маці»), а таксама фрагменты рамана Уладзіміра Дудзіцкага «Голас крыві» (апавяданні «Перад бурай», «У палоне думак»), падпісаныя яго псеўданімам Мікола Дварэцкі. Уключэнне класікаў (Багдановіча, Гарэцкага, Ядвігіна Ш.) побач з сучаснымі аўтарамі эміграцыі павінна было паказаць непарыўнасць беларускай літаратурнай традыцыі.

Асобнае месца ў Пагоні займала публіцыстыка аб культурных і гістарычных тэмах: друкаваліся артыкулы пра становішча Беларусі пасля вайны, пра захаванне духоўнай і матэрыяльнай спадчыны, пра ролю беларускай культуры ў еўрапейскім кантэксце. У многіх тэкстах гаворка ішла пра спосабы захавання мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці ў выгнанні.

Рэдакцыя і аўтары

Паэт і публіцыст Алесь Салавей (Альфрэд Радзюк; 1915—1975) да вайны скончыў настаўніцкія курсы ў Мінску, друкаваўся ў перыёдыцы, падчас нямецкай акупацыі працаваў у беларускіх выданнях у Латвіі, у тым ліку быў намеснікам рэдактара газеты Новы шлях у Рызе. Пасля вайны ён апынуўся ў Зальцбургу, дзе стаў адным з арганізатараў беларускага культурнага жыцця ў лагеры перамешчаных асоб і ініцыятарам выдання Пагоні. Пазней эміграваў у Аўстралію, дзе працягваў літаратурную дзейнасць.

Уладзімір Дудзіцкі (1914—1981) — паэт, празаік і перакладчык, удзельнік Другой сусветнай вайны, некалькі разоў арыштаваны савецкімі органамі бяспекі. У Пагоні ён выступаў як адзін з арганізатараў выдання і адзін з найбольш актыўных аўтараў: друкаваў вершы, прозу і публіцыстычныя матэрыялы, а таксама фрагменты рамана «Голас крыві».

Трэцім удзельнікам рэдакцыйнай групы быў Аляксей Грыцук, які дапамагаў у тэхнічнай падрыхтоўцы нумароў, наглядаў за выдавецкімі і фінансавымі пытаннямі. Акрамя асноўнай рэдакцыйнай тройкі, да супрацоўніцтва з часопісам прыцягваліся і іншыя беларускія пісьменнікі і інтэлектуалы, якія знаходзіліся ў лагерах перамешчаных асоб у Аўстрыі і Германіі.

Значэнне

Нягледзячы на вельмі невялікі наклад і кароткі тэрмін існавання, Пагоня стала адным з першых пасляваенных літаратурных часопісаў беларускай эміграцыі і прыкметнай з’явай у культурным жыцці беларусаў у Аўстрыі. Па ацэнцы Андрэя Масквіна, часопіс даваў беларускім перамешчаным асобам магчымасць чытаць сучасную літаратуру на роднай мове, адчуваць сувязь з Бацькаўшчынай і працягваць нацыянальную традыцыю ў выгнанні. Даследчык падкрэслівае, што Пагоня разам з іншымі эміграцыйнымі выданнямі («Сакавік», «Наперад!») унесла паралельны і самастойны ўклад у захаванне беларускай мовы і культуры па-за межамі Савецкага Саюза.

Гісторыя і змест Пагоні сталі прадметам спецыяльных даследаванняў беларускіх літаратуразнаўцаў і мовазнаўцаў, у тым ліку Людмілы Хрышчановіч, якая прааналізавала часопіс у кантэксце беларускай літаратуры выгнання.

Крыніцы

Літаратура

Масквін А. Białoruskie czasopiśmiennictwo emigracyjne. «Pahonia», «Sakavik», «Naperad!». — Warszawa: Wydział «Artes Liberales» UW, 2018. Хрышчановіч Л. У. Часопіс «Пагоня» ў Аўстрыі // Беларускае слова: гісторыя і сучаснасць: навукова-метадычны зборнік. — Мінск, 2010. — С. 131—136. Пагоня: літаратурна-мастацкі месячнік. — Зальцбург, 1945—1946. — № 1-4.

Гл. таксама Сакавік (часопіс) Наперад! (часопіс)

Спасылкі

Маркевіч М. Інфармацыя перад усім // Пагоня [Электронны рэсурс]. — Газета «Пагоня». — Рэжым доступу: http://pahonia.promedia.by/?page=348. Бібліятэка імя Францішка Скарыны ў Лондане.

Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі Катэгорыя:Часопісы Аўстрыі Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы