Джаніке́ (; канец XIV стагоддзя — 1437) — крымская прынцэса з роду чынгізідаў, дачка золатаардынскага хана Тахтамыша, жонка эміра — заснавальніка Нагайскай Арды, кіраўніца .
Нарадзілася ў канцы XIV стагоддзя, як мяркуецца, у Крыму. У 1416 годзе са сваёй світай здзейсніла паломніцтва ў Мекку, што зрабіла вялікае ўражанне на ўвесь мусульманскі свет, з прычыны чаго яна атрымала вядомасць у ісламскіх краінах.
Джаніке-ханым адыграла важную ролю ў адасабленні Крымскага ханства ад Залатой Арды. Яна, будучы кіраўніцай Кыркорскага бейліка, аказвала падтрымку будучаму першаму крымскаму хану Хаджы-Гірэю у барацьбе з нашчадкамі Тахтамыша і , якія прэтэндавалі на поўную ўладу ў Крыме.
Памерла на паўвостраве ў 1437 годзе, дзе і была пахавана ў спецыяльна пабудаваным (на крымскататарскай — «дзюрбэ») з тытулам «Вялікай гаспадарыні». З персонай Джаніке звязана мноства розных легенд і паданняў, дакладнасць якіх не да канца ясная.
Біяграфія
Джаніке, хутчэй за ўсё, нарадзілася ў Крыме, у горадзе Кырк-Ор. Яе бацькам быў хан Залатой Арды Тахтамыш, маці ханша Тагайбек (у рускамоўных крыніцах Таўлін-бек),- дачка Кіркельскага хана Хаджы-бека, намесніка золатаардынскага хана. Пра дзяцінства Джаніке практычна нічога невядома. Яна нарадзілася прыкладна за 14-15 гадоў да разрыву сяброўскіх адносін паміж Едыгеем і Тахтамышам у 1397 годзе.
Першым дакументальным сведчаннем пра Джаніке-ханым з’яўляецца згадка пра яе шлюб з сынам цюркскага беклярбека Едыгеем, — эмірам Нагайскай арды, які быў тады ў блізкіх сяброўскіх адносінах з Тахтамышам. Пачынаючы з 1395 года, пасля паражэння Тахтамыша ад Цімура (Тамерлана), уплыў Едыгея, падмацаваны жаніцьбай з Джанике, значна вырас. Шлюб з чынгізідкай, дачкой золатаардынскага хана, даваў магчымасць нашчадкам Едыгея, які сам не з’яўляўся чынгізідам, прэтэндаваць на ардынскі прастол. Выгада Тахтамыша ад замужжа дачкі была ўзаемнай — праз роднасныя сувязі ён атрымліваў дадатковыя рычагі ўплыву на свайго эміра. Так, напрыклад, акрамя гэтага, Тахтамыш выдаў замуж сястру Джанике, імя якой невядома, за іншага ардынскага эміра — Базана.
У 1397 годзе Едыгей, нечакана для Тахтамыша, перайшоў на бок самаркандскага кіраўніка Тамерлана, які ў гэты час знаходзіўся ў стане з золатаардынскім кіраўніком. У гневе з-за здрады Едыгея Тахтамыш забіў маці Джаніке Тагайбек. Гэтая ж доля, магчыма, спасцігла б і яго дачку, але тая знаходзілася па-за ханскай стаўкі.
Да канца XIV стагоддзя Тахтамыш цалкам страціў свой палітычны ўплыў у Азіі, а ў пачатку наступнага стагоддзя памёр пры нявысветленых абставінах пасля чарговай сутычкі з Едыгеем, які да гэтага ж часу стаў фактычна паўнаўладным кіраўніком Арды. У 1406 годзе Едыгей захапіў Харэзм, намеснікам якога быў стаўленік Тамерлана (памерлага ў 1405-м годзе), а ў 1407 годзе Булгар, выгнаўшы адтуль Джэлал ад-Дзіна, брата Джаніке, які таксама прэтэндаваў на ханскі тытул. У 1411—1412 гадах Джэлал ад-Дзін аблажыў Харэзм, дзе знаходзіліся Едыгей і яго жонка, аднак аблога не ўвянчалася поспехам.
Джаніке-ханым імкнулася атрымаць палітычны ўплыў у Залатой Ардзе, з гэтай мэтай у 1416 годзе яна здзейсніла хадж у Мекку. Пра гэтую падзею стала вядома ўсім мусульманскаму свету, што ўмацавала аўтарытэт і ўплыў Джаніке, павысіла яе вядомасць. Аб прыбыцці дачкі Тахтамыша ў Дамаск пісалі арабскія гісторыкі ў трактаце «Паведамленне неразумных пра дзяцей стагоддзя» і : «У годзе прыбыла ў Дамаск хатун жонка Ідзіку, уладальніка Дэшцкага, з просьбай здзейсніць хадж. Разам з ёй прыбыло 300 коннікаў, і яны здзейснілі хадж у кампаніі сірыйскага каравана».
Адным са сведчанняў уплыву Джаніке на Едыгея з’яўляецца выпадак выратавання ёй свайго брата, трохгадовага царэвіча , апошняга сына Тахтамыша, ад Едыгея, які імкнуўся зрабіць свайго сына ад Джаніке адзіным законным прэтэндэнтам на пасад Залатой Арды, фізічна устараніўшы ўсіх спадчыннікаў Тахтамыша, у тым ліку і саму Джаніке. Яна ў суправаджэнні некалькіх чалавек у таямніцы ад Едыгея адправіла брата ў Крым (верагодна, у Кырк-Ор), чым забяспечыла яго бяспеку. Праз адзінаццаць гадоў, у 1420 годзе, чатырнаццацігадовы Кадыр-Берды, які стаў ханам Залатой Арды, сабраў войска ў Крыме і выступіў супраць Едыгея. У ходзе бітвы Едыгей загінуў, а праз некалькі дзён ад атрыманых раненняў памёр і сам Кадыр-Берды, і Джаніке-ханым стала старэйшай з роду Тахтамыша і магла прэтэндаваць на прастол у Кырк-Оры, дзе яна кіравала, хутчэй за ўсё, на працягу семнаццаці гадоў, аж да сваёй смерці ў 1437 годзе.
Ва ўмовах міжусобіц ў Ардзе падчас праўлення Джаніке ў Кырк-Оры з’явілася тэндэнцыя да адасаблення ў сілу яго геаграфічнага становішча, развіцця гандлёва-эканамічных адносін, набліжанасці да Візантыі і Заходняй Еўропе, пры гэтым міжусобныя сутыкненні ў Залатой Ардзе часам даходзілі і да Крымскіх гор.
Джаніке падчас свайго кіравання ў Кырк-Оры аказвала падтрымку Хаджы-Гірэю ў барацьбе з нашчадкамі Тахтамыша і , якія гэтак жа, як і Хаджы-Гірэй прэтэндавалі на поўную ўладу ў Крыму, і, верагодна, бачыла ў ім свайго спадчынніка на Крымскім троне. У крыніцах XVI—XVIII стагоддзяў пазіцыя, паводле якой адасабленне крымскататарскай дзяржавы ўзводзілася да Тахтамыша, а Джаніке была самай важнай фігурай у гэтым працэсе, цалкам пераважала.
Смерць У 1437 годзе Джаніке-ханым памерла, што моцна аслабіла становішча Хаджы-Гірэя ў Крыму, які пазбавіўся падтрымкі і вымушана эміграваў у Вялікае Княства Літоўскае.
Легенды З персонай Джаніке звязана нямала розных легенд і паданняў. Вядомая легенда, згодна з якой яна, «юная і прыгожая дзяўчына», загінула, абараняючы крэпасць Кырк-Ор ад нападу ворагаў, і бацька Джаніке Тахтамыш загадаў на месцы яе гібелі узвесці маўзалей, што малаверагодна, паколькі Тахтамыш сам загінуў задоўга да смерці яго дачкі — у 1406 годзе. Паводле іншай легенды, Джаніке загінула разам са сваім каханым, не прыняўшы волю бацькоў. У 1967 годзе М. Куставай было запісана народнае паданне, згодна з якім у палац Тахтамыша, дзе жыла Джаніке, пракраўся пастух Алі, які распавёў ёй, што Кырк-Ор абложаны, а людзі гінуць ад смагі, і што яна на самай справе родам з , і толькі яна, «тонкая, як галінка» дзяўчына, можа прабрацца да вады; усю ноч яны насілі ваду, запаўняючы басейн. Раніцай, паводле падання, Джаніке, не вытрымаўшы напружання, загінула, стаўшы шанаванай у народзе. Палац Тахтамыша сапраўды знаходзіўся ў Кырк-Оры: у раёне Бурунчакскай сцяны захаваліся руіны, а раскопкі паблізу выявілі вялікую колькасць аскепкаў кафлі, якімі ўпрыгожваліся багатыя дамы.
Дзюрбэ
Пасля смерці Джаніке быў узведзены маўзалей (па-крымскататарску — «дзюрбэ»). Мармуровае надмагілле ў дзюрбэ ўпрыгожана арабскім надпісам: «Гэта — грабніца вялікай гаспадарыні Джаніке-ханым, дачкі Тахтамыш-хана, якая памерла месяца рамазана года». Дакладны час збудавання маўзалея невядомы. Па адной версіі, дюрбе збудавана адразу пасля смерці кіраўніцы Кырк-Ора, па іншай — у пачатку XVI стагоддзя ў праўленне Менглі-Гірэя. Падабенства архітэктурнага стылю з ў і ў Бахчысарай дазваляюць зрабіць здагадку, што, хутчэй за ўсё, маўзалей Джаніке-ханым быў узведзены падчас праўлення Менглі Герая. Каментарыі
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Прынцэсы Катэгорыя:Кіраўнікі Крыма Катэгорыя:Джучыды Катэгорыя:Залатая Арда