Пераме́шчаная асо́ба (, скарочана DP) — чалавек, які быў вымушаны пакінуць месца сталага жыхарства ў выніку вайны, гвалту, пераследу, масавых парушэнняў правоў чалавека, стыхійных або тэхнагенных бедстваў ці ў выніку адміністрацыйных дзеянняў, напрыклад дэпартацыі. У шырокім сучасным ужытку паняцце звязана з вымушаным перамяшчэннем як унутры дзяржаўных межаў, так і праз іх.

У вузкім гістарычным значэнні тэрмін DP ужываецца найперш да людзей, якія ў выніку Другой сусветнай вайны апынуліся па-за краінай свайго грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства і не маглі без дапамогі вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну. Асабліва шырока тэрмін выкарыстоўваўся саюзніцкімі ўладамі ў Еўропе ў 1944 — пачатку 1950-х гадоў.

Вызначэнне і тэрміналогія Сучаснае паняцце вымушанага перамяшчэння ахоплівае рух людзей, якія былі прымушаны пакінуць дом або месца сталага жыхарства ў выніку ўзброенага канфлікту, масавага гвалту, парушэння правоў чалавека або прыродных ці тэхнагенных катастроф. Такое перамяшчэнне можа адбывацца як унутры дзяржавы, так і праз міжнародную мяжу.

Разам з тым асобныя катэгорыі маюць розны прававы статус: бежанцы знаходзяцца па-за краінай паходжання і адпавядаюць крытэрыям міжнароднай абароны; унутрана перамешчаныя асобы былі вымушаны пакінуць дом, але не перасеклі міжнародна прызнаную дзяржаўную мяжу; асобы, перамешчаныя праз дэпартацыю, прымусовую працу, эвакуацыю або іншыя формы прымусовага перасялення, могуць мець іншы прававы статус у залежнасці ад гістарычных і прававых абставін.

Такім чынам, тэрміны перамешчаная асоба, бежанец і ўнутрана перамешчаная асоба не з'яўляюцца поўнымі сінонімамі. У гістарыяграфіі Другой сусветнай вайны абазначэнне DP мае больш вузкае значэнне, звязанае з сістэмай уліку, апекі, рэпатрыяцыі і перасялення, створанай саюзнікамі пасля вызвалення Еўропы.

Тэрмін ужываецца паралельна з паняццямі «вымушанае перамяшчэнне», «прымусовае перасяленне», «дэпартацыя», «эвакуацыя», «рэпатрыяцыя», а ў пасляваенным кантэксце — таксама «DP-лагеры» (лагеры перамешчаных асоб).

Узнікненне гістарычнага паняцця DP У сучасным пасляваенным значэнні тэрмін displaced person быў замацаваны ваенным камандаваннем заходніх саюзнікаў. У мемарандумах Вярхоўнага камандавання экспедыцыйных сіл саюзнікаў (SHAEF), падрыхтаваных у 1944 годзе, да DP адносілі цывільных асоб, якія ў выніку вайны апынуліся па-за межамі сваёй краіны і патрабавалі дапамогі, каб вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну.

У 1944 годзе саюзнікі ацэньвалі колькасць патэнцыйных перамешчаных асоб у Еўропе прыкладна ў 11,3 млн чалавек.

У статуце Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў да перамешчаных асоб былі аднесены людзі, якіх улады нацысцкага і саюзных яму рэжымаў дэпартавалі з краіны грамадзянства або сталага жыхарства ці прымусілі пакінуць яе, у прыватнасці прымусовыя рабочыя і асобы, дэпартаваныя з расавых, рэлігійных або палітычных прычын.

Перамешчаныя асобы пасля Другой сусветнай вайны Падчас наступлення саюзніцкіх войскаў і разгрому нацысцкай Германіі ў Цэнтральнай і Заходняй Еўропе былі вызвалены мільёны людзей, якія знаходзіліся далёка ад сваіх даваенных месцаў жыхарства. Сярод іх былі: вязні канцэнтрацыйных лагераў і гета; людзі, вывезеныя на прымусовую працу; ваеннапалонныя; дэпартаваныя; уцекачы ад ваенных дзеянняў; жыхары Усходняй Еўропы, якія ў 1944—1945 гадах адыходзілі на захад перад наступленнем савецкіх войскаў; асобы без грамадзянства і людзі, чый прававы статус змяніўся ў выніку пераносу дзяржаўных межаў.

У заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі ў канцы вайны знаходзілася каля 6,5—7 млн перамешчаных асоб. Першачарговай мэтай саюзніцкіх улад была іх як мага хутчэйшая рэпатрыяцыя. Да канца ліпеня 1945 года ў краіны паходжання было вернута больш за 7 млн чалавек з розных тэрыторый, вызваленых заходнімі саюзнікамі.

Аднак сотні тысяч людзей не маглі або не жадалі вяртацца. Асабліва гэта датычыла жыхароў тэрыторый, якія пасля вайны апынуліся пад савецкім кантролем, ахвяр нацысцкага пераследу, асоб без грамадзянства і яўрэяў, для многіх з якіх даваенныя супольнасці былі знішчаны.

Класіфікацыя Саюзніцкія ўлады выкарыстоўвалі складаную адміністрацыйную класіфікацыю. У залежнасці ад грамадзянства і абставін перамяшчэння вылучаліся, між іншым: грамадзяне дзяржаў — удзельніц антыгітлераўскай кааліцыі; грамадзяне былых дзяржаў — саюзніц Германіі; грамадзяне Германіі, Аўстрыі і Японіі; асобы без грамадзянства або асобы, грамадзянства якіх нельга было пацвердзіць; савецкія грамадзяне, для якіх існавалі асобныя дамоўленасці аб рэпатрыяцыі; асобы, чыя дзяржаўная прыналежнасць змянілася ў выніку тэрытарыяльных пераўтварэнняў; ахвяры расавых, рэлігійных і палітычных пераследаў.

На практыцы катэгорыі refugee і displaced person часта перакрываліся. Архівы Арользена адзначаюць, што ў дакументах SHAEF, ЮНРРА і IRO яны маглі адрознівацца паводле спосабу, якім чалавек пакінуў сваю краіну, але ў сучасных даследаваннях абедзве групы нярэдка разглядаюцца разам як пасляваенныя DP.

Асобную вялікую групу складалі яўрэйскія перамешчаныя асобы. У 1945—1952 гадах больш за 250 тыс. яўрэяў жылі ў DP-лагерах і гарадскіх цэнтрах у Германіі, Аўстрыі і Італіі. Частка з іх прыбыла ў заходнія акупацыйныя зоны ўжо пасля заканчэння вайны, у тым ліку ў выніку антысеміцкага гвалту ў краінах Усходняй Еўропы.

Лагеры для перамешчаных асоб і адміністрацыя

Для часовага размяшчэння і дапамогі ствараліся лагеры і зборныя цэнтры для DP. Яны знаходзіліся перадусім у акупацыйных зонах Германіі, Аўстрыі і Італіі. Частка лагераў размяшчалася ў былых вайсковых казармах, лагерах прымусовай працы, лагерах ваеннапалонных і нават на тэрыторыі былых канцэнтрацыйных лагераў.

Імі спачатку кіравалі ваенныя ўлады саюзнікаў разам з Арганізацыяй дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый (ЮНРРА). ЮНРРА была створана ў 1943 годзе 44 дзяржавамі антыгітлераўскай кааліцыі, яшчэ да заснавання Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, таму фармальна не была ўстановай пазнейшай ААН.

У ліпені 1947 года асноўныя функцыі ЮНРРА ў дачыненні да бежанцаў і перамешчаных асоб перайшлі да Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў (IRO). На той момант было зарэгістравана каля 704 тыс. DP; у 1948 годзе — каля 598 тыс.

У лагерах паступова ўзнікалі школы, рамесныя курсы, тэатральныя і музычныя калектывы, друкаваныя выданні, рэлігійныя суполкі, палітычныя і грамадскія арганізацыі. Для многіх нацыянальных груп лагерны перыяд стаў этапам аднаўлення арганізаванага культурнага і грамадскага жыцця пасля вайны.

У 1948 годзе ў трох заходніх акупацыйных зонах Германіі існавала каля 370 лагераў, у Аўстрыі — каля 120, у Італіі — каля 25; разам у іх знаходзілася каля 800 тыс. бежанцаў і перамешчаных асоб.

Беларусы ў лагерах для перамешчаных асоб

Паводле даследавання Яна Максімюка, у першыя пасляваенныя гады перамешчаныя асобы з усходнееўрапейскіх тэрыторый, у тым ліку беларусы, жылі ў атмасферы страху перад прымусовай рэпатрыяцыяй, звязанай з дзейнасцю савецкіх рэпатрыяцыйных місій; гэтая пагроза захоўвалася да часу, калі савецкія місіі былі вымушаныя пакінуць Заходнюю Германію вясной 1949 года.

У той жа працы прыводзіцца тлумачэнне слабой арганізаванасці часткі беларускіх перамешчаных асоб: акупацыйныя ўлады часта ўлічвалі людзей паводле даваеннай дзяржаўнай прыналежнасці. Таму беларусаў з тэрыторый даваеннай Польшчы маглі ўлічваць як палякаў, а выхадцаў з БССР — як савецкіх грамадзян. Частка беларусаў таксама свядома не заяўляла беларускую нацыянальнасць з боязі прымусовай рэпатрыяцыі.

У беларускіх DP-асяродках дзейнічалі школы, гімназіі, скаўцкія, рэлігійныя і грамадскія арганізацыі, выдаваліся газеты і часопісы. Пасля ліквідацыі лагераў значная частка беларускіх DP перасялілася ў ЗША, Канаду, Вялікабрытанію, Аўстралію, Бельгію і іншыя краіны.

Рэпатрыяцыя Першапачаткова галоўным спосабам вырашэння праблемы DP саюзнікі лічылі рэпатрыяцыю — вяртанне людзей у краіны грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства. Працэс пачаўся яшчэ да заканчэння вайны і асабліва інтэнсіўна ішоў летам і восенню 1945 года.

Вяртанне грамадзян заходнееўрапейскіх дзяржаў адбывалася адносна хутка. Больш складаным было становішча выхадцаў з Усходняй Еўропы. Частка палякаў, украінцаў, беларусаў, балтаў і іншых не жадала вяртацца ў краіны, дзе пасля вайны былі ўсталяваны камуністычныя рэжымы або якія ўвайшлі ў склад СССР.

Асаблівай праблемай была рэпатрыяцыя савецкіх грамадзян. Яе прававой асновай сталі дамоўленасці паміж СССР і заходнімі саюзнікамі, заключаныя ў 1945 годзе. У 1944—1946 гадах у СССР было вернута каля 4,2 млн яго грамадзян.

Частка рэпатрыянтаў пасля вяртання праходзіла савецкую «фільтрацыю»; некаторыя былі арыштаваны, накіраваны ў працоўныя батальёны або падвергнуты іншым абмежаванням. Гэта ўзмацняла страх перад вяртаннем сярод савецкіх DP і спрыяла спробам атрымаць іншы нацыянальны або прававы статус.

Пасля таго як стала відавочна, што сотні тысяч чалавек не будуць рэпатрыяваны, галоўным доўгатэрміновым рашэннем стала іх перасяленне ў трэція краіны.

Перасяленне ў іншыя краіны З 1947 года Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў праводзіла маштабныя праграмы перасялення (). Дзяржавы прымалі DP як бежанцаў, імігрантаў або работнікаў у межах спецыяльных праграм.

Праграмы мелі не толькі гуманітарны, але і эканамічны характар. У шэрагу краін аддавалася перавага маладым, здаровым і працаздольным кандыдатам, якія маглі працаваць у прамысловасці, шахтах, сельскай і лясной гаспадарцы, будаўніцтве або хатняй службе. Гэта ўскладняла перасяленне пажылых людзей, асоб з інваліднасцю, хранічна хворых і вялікіх сем'яў.

У справаздачах IRO асобна выкарыстоўваліся катэгорыі refugees і displaced persons, аднак выніковая статыстыка перасялення арганізацыі зводзіла іх разам. З 1 ліпеня 1947 да 31 снежня 1951 года IRO арганізавала перасяленне 1 038 750 бежанцаў і перамешчаных асоб. Яшчэ каля 73 тыс. чалавек за гэты перыяд былі рэпатрыяваны.

Краіны перасялення Паводле выніковай справаздачы IRO, наступныя краіны і тэрыторыі прынялі больш за 1000 чалавек у межах праграмы перасялення ў 1947—1951 гадах:

Краіна або тэрыторыя Колькасць пераселеных ЗША 328 851 Аўстралія 182 159 Ізраіль 132 109 Канада 123 479 Вялікабрытанія 86 346 Францыя 38 455 Аргенціна 32 712 Бразілія 28 848 Бельгія 22 477 Венесуэла 17 277 Парагвай 5 887 Чылі 5 108 Новая Зеландыя 4 837 Нідэрланды 4 355 Швецыя 4 330 Балівія 2 485 Турцыя 2 358 Перу 2 340 Уругвай 1 461 Французскае Марока 1 446 Нарвегія 1 105

Гэтыя лічбы датычацца менавіта перасялення пры ўдзеле IRO і не раўназначныя агульнай пасляваеннай іміграцыі DP у кожную краіну. Нацыянальная статыстыка можа даваць іншыя вынікі праз адрозненні ў перыядах і крытэрыях уліку. Напрыклад, канадскія дзяржаўныя крыніцы ацэньваюць агульную колькасць DP, якія прыбылі ў Канаду ў пасляваенны перыяд, больш чым у 157 тыс., а шырэйшы падлік за 1947—1952 гады — каля 250 тыс. перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.

ЗША ЗША сталі найбуйнейшай краінай прызначэння ў межах праграм IRO: туды было пераселена 328 851 чалавек.

У 1948 годзе Кангрэс ЗША прыняў Закон аб перамешчаных асобах 1948 года, які першапачаткова прадугледжваў выдачу каля 200 тыс. дадатковых іміграцыйных віз. У 1950 годзе закон быў пашыраны. У цэлым у 1949—1952 гадах паводле яго ў ЗША прыбыло каля 400 тыс. перамешчаных асоб.

Аўстралія Аўстралійскі ўрад пачаў спецыяльную праграму прыёму DP ў 1947 годзе. У межах IRO у краіну было пераселена 182 159 чалавек — другі па велічыні паказчык пасля ЗША.

Аўстралійскія нацыянальныя архівы ацэньваюць колькасць удзельнікаў уласна аўстралійскай Displaced Persons Program у 1947—1953 гадах больш як у 170 тыс. чалавек. Адбор першапачаткова быў цесна звязаны з патрэбамі рынку працы: перавага аддавалася фізічна здаровым кандыдатам, здольным працаваць у сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, прамысловасці і іншых галінах.

Адным з галоўных пунктаў прыёму стаў Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла, праз які прайшла амаль палова пасляваенных DP, што прыбылі ў Аўстралію.

Ізраіль