Бунт Жалігоўскага (таксама вядомы як Мяцяж Жалігоўскага ці Паўстанне Жалігоўскага; ) — узброеная акцыя пад камандаваннем польскага генерала Люцыяна Жалігоўскага, ініцыяваная дэ-факта кіраўніцтвам Польшчы (Юзафам Пілсудскім) з мэтай анексіі Віленскага краю (так званай Сярэдняй Літвы) у кастрычніку 1920 года. Падзея адбылася ў кантэксце польска-савецкай вайны і стала ключавым этапам у фарміраванні мяжы між Польскай Рэспублікай і Літоўскай Рэспублікай.
Гістарычны кантэкст Пасля распаду Расійскай імперыі тэрыторыя былога Вялікага Княства Літоўскага стала прадметам тэрытарыяльных спрэчак паміж Польшчай, Літвой і бальшавіцкай Расіяй. Паводле Сутарскага дагавора ад 12 ліпеня 1920 года, Віленскі рэгіён быў прызнаны часткай Літвы. Аднак у верасні 1920 года польскія войскі разграмілі Чырвоную Армію пад Варшавай, змяніўшы сітуацыю на фронце. Кіраўніцтва Польшчы (асабліва Юзаф Пілсудскі) не прызнавала поўнай незалежнасці Літвы ў яе этнаграфічных межах, лічачы яе часткай федэратыўных праектаў.
Ход падзей 8 кастрычніка 1920 года генерал Люцыян Жалігоўскі, які камандаваў 1-й Літоўска-Беларускай дывізіяй войска Польскага, абвясціў, што дзейнічае без загаду Варшавы, і з войскам (каля 15 тыс. салдат) перайшоў лінію дэмаркацыі, устаноўленую пагадненнем. Ужо 9 кастрычніка яго часткі занялі Вільню, не сустрэўшы сур’ёзнага супраціву літоўскіх сіл.
Жалігоўскі абвясціў стварэнне незалежнай дзяржавы Сярэдняя Літва () са сталіцай у Вільні, заявіўшы, што яе будучая прыналежнасць павінна вырашыцца шляхам плебісцыту мясцовага насельніцтва (у асноўным польскага і яўрэйскага па паходжанні). На самай справе аперацыя была тайна санкцыянавана Пілсудскім, што пазней было прызнана ў мемуарах і дакументах.
Рэакцыя і наступствы
Міжнародная рэакцыя: Літва і СССР расцанілі дзеянні як акт агрэсіі. Антанта (у тым ліку Ліга Нацый) не прызнала Сярэдняй Літвы і спрабавала засяродзіць перамовы, але без выніку. Уключэнне ў склад Польшчы: У 1922 годзе сфармаваны ў Сярэдняй Літве сойм прыняў рашэнне аб далучэнні да Польшчы. Віленскі край стаў часткай Польскай Рэспублікі да 1939 года. Даўгатэрміновыя наступствы: Гэтая падзея рэзка пагоршыла польска-літоўскія адносіны, прывяла да дыпламатычнай ізаляцыі Літвы і ўзмацніла нацыянальныя супярэчнасці ў рэгіёне.
Гістарыяграфія У гістарыяграфіі існуюць розныя трактоўкі:
Польская традыцыя (міжваеннага перыяду) лічыла гэта «вызваленчым паходам» польскага насельніцтва. Літоўская гістарыяграфія разглядае падзею як ваенную акупацыю і парушэнне міжнароднага права. Сучасныя даследванні (у тым ліку польскія) прызнаюць, што паўстанне было інсцэніроўкай, накіраванай на афармленне анексіі тэрыторыі.
Спасылкі
Інфармацыя аб Сярэдняй Літве і «Бунту Жалігоўскага» / Belhistory.com Нацыянальны літоўскі музей гісторыі і культуры / https://lnm.lt/en/
Зноскі
Łossowski, Piotr. *Konflikt polsko-litewski 1918—1920*. Warszawa: Książka i Wiedza, 1996. Senn, Alfred Erich. The Great Powers: Lithuania and the Vilna Question, 1920—1928. Leiden: E.J. Brill, 1966. Buchowski, Krzysztof. Litwomani i polonizatorzy: Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2006. Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў і інш. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Мінск: БелЭн, 1996. С. 432—433 (артыкул «Жалігоўскага бунт»).
Гл. таксама
Польска-літоўская вайна (1919—1920) Сярэдняя Літва Віленскі павет Люцыян Жалігоўскі
Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны Катэгорыя:Сярэдняя Літва Катэгорыя:1920 год у Літве Катэгорыя:Войны Польшчы Катэгорыя:Войны Літвы Катэгорыя:Літоўская Рэспубліка (1918—1940) Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)