Армя́нская палеагра́фія — раздзел палеаграфіі, які даследуе гісторыю эвалюцыі армянскага пісьма і ягоных графічных форм. Гэтая дысцыпліна таксама ўключае ў сябе ўсебаковае апісанне заканамернасцей развіцця армянскай пісьменнасці ў цэлым.
Армянскі алфавіт быў створаны ў 405 годзе ў гарадах Эдэса і Самасата выбітным вучоным-манахам Месропам Маштоцам. Як і іншыя сусветныя сістэмы пісьменнасці, за больш чым 1600 гадоў свайго існавання графічнае аблічча армянскіх літар прайшло заканамерны шлях эвалюцыі і зведала шэраг змен.
Вылучаюць 4 асноўныя графічныя формы сярэднявечнага армянскага пісьма: еркатагір, балоргір, нотргір і шхагір. Першая з іх з’яўляецца маюскульным тыпам пісьма, у той час як астатнія тры належаць да мінускульнага напісання. Гістарычна найбольшае распаўсюджванне атрымалі формы еркатагір і балоргір. У межах кожнага з пералічаных відаў існавалі пэўныя каліграфічныя і рэгіянальныя варыяцыі.
Гісторыя вывучэння
Перадгісторыя
Згодна з меркаваннем шэрагу даследчыкаў, вытокі класіфікацыі армянскіх рукапісных шрыфтоў варта шукаць у самых ранніх дыскусіях пра мастацтва пісьма, якія выяўляюцца ў першых армянскіх граматычных трактатах. У канцы V стагоддзя прадстаўнікі грэкафільскай школы пераклалі на армянскую мову «Граматычнае мастацтва» Дыянісія Фракійскага. Захаваўся цэлы шэраг сярэднявечных армянскіх каментарыяў (VI–XI стст.), якія разглядаюць як гэтую працу, так і граматыку ў цэлым. Сярод іхніх аўтараў — Давід Анахт, Ананім, Маўсес Кертог, Стэпанос Сюнецы, Амам Арэвелцы і Грыгор Магістрос. Шосты раздзел працы Дыянісія носіць назву «Пісьмёны». Усе армянскія каментатары таксама прысвячалі ўвагу гэтаму раздзелу пад загалоўкам «Пра пісьмёны» (). Аб’ём гэтых тэкстаў вар’іруецца ад адной да шасці старонак: аўтары аналізавалі фанетычныя і іншыя аспекты 36 літар армянскага алфавіта, аднак толькі ў каментарыі Амама даецца кароткае вобразнае апісанне кожнага з пісьмён. Найбольш выбітнымі сярод позніх армянскіх аўтараў XIII стагоддзя, якія займаліся граматыкай, былі Вардан Арэвелцы і Аванес Ерзнкацы.
Больш познія даследчыкі армянскага алфавіта — Рывола, Шродэр і Ананім — гэтаксама знаходзіліся, хоць і не заўсёды, пад уплывам Дыянісія і ягоных армянскіх паслядоўнікаў. Гэтыя аўтары дадавалі ў стандартны пералік літар, апроч іхняга гучання і значэння, кароткія заўвагі пра розныя шрыфты, якімі пішацца армянская мова.
Сапраўдная дыферэнцыяцыя паміж рознымі відамі армянскага шрыфту, імаверна, бярэ пачатак не столькі ў граматыках, колькі ў спецыялізаваных працах — кіраўніцтвах для перапісчыкаў. Самая ранняя з такіх прац з’явілася ў XII стагоддзі ў Кілікійскай Арменіі. Яна належыць Арыстакесу Грычу і называецца «Адкрытае вывучэнне розных слоў» (). У XIII стагоддзі з’яўляецца праца Геворга Скеўрацы «Навучанне мастацтву пісання». У XV стагоддзі Грыгор Татэвацы напісаў падрабязныя каментарыі да прац абодвух папярэднікаў. Дзякуючы гэтай традыцыі, ужо да пачатку XVII стагоддзя еўрапейскія граматычныя працы, прысвечаныя армянскай мове і створаныя па заходняй навуковай мадэлі, пачалі ўтрымліваць класіфікацыю рукапісных шрыфтоў.
Табліцы з выявай замежных алфавітаў былі папулярныя ў Еўропе ўжо ў XVI стагоддзі, задоўга да афармлення палеаграфіі як самастойнай навуковай дысцыпліны на мяжы XVII–XVIII стагоддзяў. Сярод такіх кніг адна з самых ранніх згадак пра армянскі алфавіт утрымліваецца ў «Зборніку старажытных пісьмён» (), складзеным у 1566–1567 гадах , сакратаром французскага караля Карла IX. На 21-м аркушы ён прыводзіць «Alphabet d’Armenye», скапіяваны ім з калекцыі ў Фантэнбло. У 1623 годзе Кангрэгацыя прапаганды веры апублікавала кароткі «Alphabetum Armenum». У гэтай 4-старонкавай брашуры змяшчалася табліца з дрэнна прамаляванымі армянскімі падзагалоўкамі, аднак згадкі пра розныя тыпы шрыфтоў там адсутнічалі.
У навуковай літаратуры канкрэтныя назвы армянскіх сярэдневяковых форм пісьма пачынаюць выяўляцца падчас протапалеаграфічных дыскусій: Франчэска Рывола (1624): У сваёй «Граматыцы» ён вылучыў тры формы армянскага пісьма: балоргір ( — «акруглае пісьмо»), нотргір ( — «пісьмо натарыусаў») і еркатагір ( — «жалезнае пісьмо»). Іаган Іаахім Шродэр (1711): У раздзеле «Пра арфаграфію» («De Orthographia») сваёй працы «Скарбніца армянскай мовы, старажытнай і сучаснай» () ён прывёў зводную табліцу розных форм пісьма з адпаведнымі каментарыямі. Ананімны аўтар (1730): Падрыхтаваў французскую граматыку армянскай мовы, якая таксама ўключала секцыю пра стылі пісьмён пад загалоўкам «De l’orthographe». Акоп Шахен-Джрпецян (1823): Кіраўнік кафедры армянскай мовы Школы ўсходніх моў у Парыжы ў сваёй аб’ёмнай «Граматыцы» сістэматызаваў даныя пра віды пісьма і іхняе выкарыстанне. Ён упершыню прапанаваў перыядызацыю развіцця кожнага тыпу шрыфту, параўноўваючы эвалюцыю армянскага пісьма з развіццём лацініцы. Месроп Тэр-Аруцюнян (1826): Разглядаў палеаграфічныя пытанні ў сваёй «Граматыцы армянскай мовы» (). Гукас Інджыджыян (1835): Прадстаўнік ордэна мхітарыстаў даў найбольш падрабязны агляд гэтай тэмы ў 3-м томе свайго фундаментальнага «Археалагічнага апісання зямлі Армянскай» ().
Пачатак навуковага вывучэння Як самастойная навуковая дысцыпліна армянская палеаграфія канчаткова склалася напрыканцы XIX стагоддзя. Пачатак яе сістэматычнага вывучэння быў закладзены ў 1898 годзе, калі А. Таш’ян склаў каталог армянскіх рукапісаў з кнігасховішча венскіх мхітарыстаў, а таксама выдаў першы дапаможнік па армянскай палеаграфіі. Нагодай для стварэння гэтага дапаможніка паслужыла знаходка ў Егіпце армяна-грэчаскага папіруса. У кнізе падаецца апісанне сярэдневяковых відаў пісьма, гісторыя іхніх назваў, прынцыпы датыроўкі, а таксама разглядаюцца пытанні, звязаныя з палімпсестамі. Прапанаваная Таш’янам класіфікацыя армянскіх пісьмён захоўвае сваю навуковую каштоўнасць і дагэтуль. Варта адзначыць, што крыху раней, у 1892 годзе, асобныя палеаграфічныя пытанні ўжо асвятляліся ў працы І. Аруцюняна «Армянскія пісьмёны». Значная ўвага гісторыі армянскіх літар і мастацтву рукапіснай кнігі ўдзяляецца ў працы Г. Аўсепяна «Мастацтва пісьма ў старажытных армян» (1913). У гэтым альбоме-факсіміле сабраны 143 ўзоры армянскага пісьма V–XVIII стагоддзяў, выкананыя на мяккіх матэрыялах, камені і метале. Даследаванне Аўсепяна не страціла свайго значэння і ў нашы дні. У дасавецкі час менавіта гэтыя дзве кнігі заставаліся адзінымі спецыялізаванымі працамі па армянскай палеаграфіі.
Значным унёскам стала праца Рачыі Ачарана «Армянскія пісьмёны» (1928), дзе падрабязна аналізуецца паходжанне армянскіх літар і іхняе графічнае развіццё. Пры напісанні кнігі аўтар абапіраўся на даследаванні Таш’яна і Аўсепяна. Пэўную навуковую каштоўнасць уяўляе таксама даследаванне К. Кафадарана «Першапачатковыя формы армянскага пісьма» (1939). Праблема паходжання армянскага алфавіта і яго сувязі з арамейскім пісьмом разглядаецца ў артыкуле А. Перыханян «Да пытання пра паходжанне армянскага пісьменства». Важны ўклад у вывучэнне гісторыі і графічнай эвалюцыі армянскіх пісьмён зрабіў А. Абрамян, выдаўшы ў 1959 годзе манаграфію «Гісторыя армянскага пісьма і пісьменства». У ёй аўтар дэталёва разглядае пытанні выкарыстання абрэвіятур, ідэаграм, крыптаграм і іншых спецыфічных элементаў.
У 1987 годзе пабачыла свет «Армянская палеаграфія» Стэпана Мелік-Бахшяна. Акрамя таго, палеаграфічнымі даследаваннямі актыўна займаліся Г. Лявонян, Л. Хачаран, Э. Агаян і шэраг іншых навукоўцаў. Фундаментальным крокам у гэтай галіне стала выданне чатырохтомнага «Зводу армянскіх надпісаў» (1960–1973 гады).
У 2002 годзе калектыў аўтараў у складзе М. Стоўна, Д. Каюмджана і Х. Лехмана выпусціў манументальны «Альбом армянскай палеаграфіі». Праца была высока ацэнена навуковай супольнасцю і прызнана значным дасягненнем у галіне армяністыкі.
Паходжанне армянскага пісьма
Для армянскай мовы выкарыстоўваецца арыгінальны армянскі алфавіт. Ён быў створаны ў 405 годзе вучоным і святаром Месропам Маштоцам, і гэтае вынаходніцтва стала найважнейшай вяхой у духоўным развіцці армянскага народа.
Першапачаткова алфавіт налічваў 36 літар: 7 з іх абазначалі галосныя гукі, а 29 — зычныя. Менавіта ў такім складзе гэтыя знакі прыводзяцца ў старажытнаармянскім перакладзе «Граматычнага мастацтва» Дыянісія Фракійскага, выкананым у другой палове V стагоддзя. У такой самай колькасці і паслядоўнасці яны сустракаюцца ў акравершах паэтаў VII стагоддзя Камітаса Ахцэцы і Даўтака Кертога. Алфавіт з абсалютнай дакладнасцю перадае фанемны лад армянскай мовы, фанетычная структура якой застаецца амаль нязменнай на працягу больш чым 1600 гадоў. Вядомыя даследчыкі, сярод якіх Хюбшман, Мее і Маркварт, называюць яго «найбольш дасканалым фанетычным пісьмом свайго часу». Толькі ў XI стагоддзі да яго былі дададзены яшчэ дзве літары — Օ і Ֆ.
Пра паходжанне армянскай графікі існуюць розныя тэорыі. Выказваліся меркаванні, што пры стварэнні армянскіх літар Маштоц абапіраўся на грэчаскае пісьмо, разнавіднасці сярэднеперсідскага або арамейскага. Мюлер выводзіў паходжанне армянскага пісьменства ад семіцкіх народаў і «Авесты». Севак дапускаў імавернасць паўднёвасеміцкага ўплыву. Услед за ім Альдэроге звярнуў увагу на падабенства армянскага і эфіопскага пісьма. Паводле апошняга, большасць вучоных узводзяць алфавіт Маштоца альбо да пехлеві (сярэднеперсідскага), альбо да арамейскага пісьма. Сярод прыхільнікаў гэтай думкі — Маркварт, Юнкер і Петэрс. У сваю чаргу, Енсен лічыць ступень уплыву гэтых графічных узораў на армянскае пісьмо даволі цьмянай. Гамкрэлідзэ разглядае літары армянскага пісьма як вынік арыгінальнай творчасці іхняга стваральніка «паводле пэўнага прынцыпу», хоць і не выключае магчымасці выкарыстання даступных графічных узораў з іншых сістэм. Мураўёў жа настойвае на поўнай самастойнасці і незалежнасці армянскай графікі.
Найстаражытнейшыя помнікі армянскага пісьменства
Каб выпрацаваць метадалогію апісання эвалюцыі армянскага пісьма, надзвычай важна абапірацца на ягоныя найбольш раннія помнікі, што дайшлі да нашага часу.
Найстаражытнейшым узорам армянскага лапідарнага пісьма (на камені) лічыцца надпіс феадала Саака Камсаракана, высечаны на Тэкорскай базіліцы — самае позняе, у 490 годзе, гэта значыць усяго праз 50 гадоў пасля смерці Маштоца. Хоць дакладнай датыроўкі надпіс не мае, у яго другім радку заснавальнікам манастыра называецца каталікос Іаан Мандакуні, які займаў гэтую пасаду ў 478–490 гадах. Да ліку ранніх армянскіх надпісаў даследчыкі таксама адносяць тэкст з Двіна VI стагоддзя і надпіс на царкве Святой Рыпсімэ 618 года. Акрамя таго, на Святой зямлі захаваліся недатыраваны армянскі надпіс V стагоддзя і мазаіка V–VI стагоддзяў.
Найбольш раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце адносяцца да V–VI стагоддзяў. Найстаражытнейшыя ўзоры армянскага пісьма захаваліся таксама ў палімпсестах — напрыклад, у «Санасарскім Евангеллі», напісаным па-над тэкстам V стагоддзя. Часам не пазней за 640 год датуецца армяна-грэчаскі папірус, знойдзены ў Егіпце напрыканцы XIX стагоддзя. Папірус змяшчае грэкамоўны тэкст, запісаны армянскімі літарамі. Самым раннім з дакладна датаваных армянскіх рукапісаў, што дайшлі да нашых дзён, з’яўляецца «Евангелле царыцы Млке», створанае ў 862 годзе.
Важнае значэнне для армянскай палеаграфіі мае таксама , перапісанае ў 887 годзе. Яшчэ больш раннім лічыцца недатыраванае «Евангелле Вехамор», якое даследчыкі звычайна адносяць да VII–VIII стагоддзяў. Як мяркуецца, менавіта яно з’яўляецца найстаражытнейшым паўнавартасным армянскім рукапісам з ліку захаваных.
Найстаражытнейшы армянскі рукапіс на паперы адносіцца да 981 года. Тэкст у ім выкананы пісьмом еркатагір і балоргір. Гэты манускрыпт асабліва адметны тым, што ўяўляе сабой самы ранні вядомы экзэмпляр балоргіра.
Для вывучэння армянскай палеаграфіі таксама важныя і іншыя знаходкі, напрыклад, залаты пярсцёнак Сасанідскай эпохі з гемай на старажытнаармянскай мове. Надпіс выгравіраваны акруглым еркатагірам і датуецца перыядам V–VII стагоддзяў.