Вае́ннае ўпраўле́нне ў новаакупірава́най во́бласці — часовая ваенна-адміністрацыйная структура Германскай імперыі, якая дзейнічала на тэрыторыі цэнтральнай і ўсходняй частак сучаснай Беларусі з лютага па снежань 1918 года. Фарміраванне ўпраўлення стала вынікам прасоўвання германскіх войскаў углыб былых расійскіх тэрыторый пасля зрыву мірных перагавораў у Брэст-Літоўску.

Гісторыя ўтварэння і тэрыторыя У выніку нямецкага наступлення, якое пачалося 18 лютага 1918 года, да пачатку сакавіка большую частку тэрыторыі Беларусі занялі падраздзяленні 10-й германскай арміі. На поўначы і ў цэнтры Беларусі германскія войскі выйшлі на лінію Расоны — Полацк — Орша — Жлобін, прасунуўшыся ў некаторых месцах на 250 кіламетраў углыб ад ранейшай лініі фронту. Ад Жлобіна лінія фронту ішла на паўднёвы ўсход да Навазыбкава, пакідаючы ў зоне акупацыі Гомель. Такім чынам, пад кантролем нямецкай арміі апынулася каля чатырох пятых тэрыторыі сучаснай Беларусі. Неакупіраванымі засталіся толькі шэсць паветаў: Клімавіцкі, Мсціслаўскі, Чавускі і Чэрыкаўскі Магілёўскай губерні, а таксама Віцебскі і Гарадоцкі паветы Віцебскай губерні. Часткова свабоднымі ад германскіх войскаў заставаліся тэрыторыі Горацкага, Магілёўскага, Рагачоўскага, Сенненскага і Лепельскага паветаў. З губернскіх гарадоў па-за зонай акупацыі застаўся толькі Віцебск.

Палітыка-адміністрацыйны статус гэтых новаакупіраваных тэрыторый істотна адрозніваўся ад статусу зоны «першай акупацыі» (Обер Ост). Землі «другой акупацыі» лічыліся толькі часова занятымі германскімі войскамі. Германскае камандаванне мела намер пакінуць іх пасля таго, як Савецкая Расія выканае ўмовы Брэсцкага мірнага дагавора ад 3 сакавіка 1918 года. З гэтай прычыны германскія ўлады не стваралі тут пастаяннай грамадзянскай адміністрацыі. Усе ўпраўленчыя функцыі выконвалі непасрэдна камандаванне і штаб 10-й германскай арміі, якія ў маі 1918 года перабазіраваліся з Вільні ў Мінск, а таксама ніжэйстаячыя камандныя структуры.

Ваеннае камандаванне Галоўнакамандуючым 10-й германскай арміяй з 5 сакавіка 1918 года стаў былы ваенны міністр і былы начальнік Генеральнага штаба Германіі, генерал ад інфантэрыі Эрых фон Фалькенгайн. Пасаду шэфа штаба 10-й арміі займаў падпалкоўнік М. Штапф (), а галоўным кватэрмайстрам з'яўляўся барон фон Берневіц (). Да сакавіка 1918 года арміяй камандаваў генерал-палкоўнік Герман фон Эйхгорн.

Да канца вайны 10-я германская армія ўключала ў сябе ландверны корпус пад камандаваннем генерала ад інфантэрыі А. фон Брытцке () з 4-й і 14-й ландвернымі дывізіямі, якія дыслакаваліся ў раёне Бабруйска. Таксама ў яе склад уваходзілі III рэзервовы корпус пад камандаваннем генерал-лейтэнанта графа Брэдаў () з 46-й саксонскай ландвернай дывізіяй і самастойная 85-я ландверная дывізія.

Адміністрацыйная структура і тэрытарыяльны падзел Асноўныя правілы арганізацыі ўпраўлення ў новаакупіраванай вобласці былі вызначаны пастановай Галоўнакамандуючага 10-й арміі Э. фон Фалькенгайна «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным уладкаванні акупіраваных мясцовасцей» ад 9 красавіка 1918 года і распараджэннем камандзіра ландвернага корпуса А. фон Брытцке «Аб уладкаванні ваеннага ўпраўлення ў новаакупіраванай вобласці» ад 8 мая 1918 года.

Вярхоўным органам улады ваеннага ўпраўлення абвяшчалася вышэйшае камандаванне 10-й арміі (). Пры ім уводзілася пасада «начальніка края» (). Расійскае губернскае ўпраўленне было скасавана, і замест яго заснавана «корпуснае ўпраўленне вобласцю». Тэрыторыя, занятая пэўным корпусам, утварала асобную акругу, і пры генеральным камандаванні корпуса ўводзілася пасада «начальніка акругі» ().

На мясцовым узроўні захоўваліся ранейшыя паветы або ствараліся новыя (напрыклад, гарадскі павет Мінск). Воласці заставаліся ў сваіх старых межах. На месцах кіраванне ажыццяўлялі камандзіры ваенных адзінак (дывізій, палкоў, брыгад), якія ў ходзе наступлення занялі гэтыя населеныя пункты. Камандаванне дывізіі засноўвала неабходную колькасць мясцовых камендатур, прычым прадпісвалася максімальна прытрымлівацца межаў былых расійскіх адміністрацый. Пры камандзіры дывізіі ўводзілася пасада «начальнік павета» (), а на чале воласці стаяў «начальнік воласці» (). Гэтыя пасады маглі займаць выключна афіцэры, якія валодалі ведамі ў галіне адміністрацыйнага кіравання.

У цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі былі створаны наступныя паветы з прызначанымі для іх ваеннымі ўпраўленнямі:

+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел новаакупіраванай вобласці Павет Межы павета Адказная ваенная адзінка Начальнік павета Ігуменскі У межах расійскага павета 4-я ландверная дывізія капітан Фэйдэн Усходне-Рагачоўскі (Рагачоў-Ост) У межах расійскага павета 22-я ландверная пяхотная брыгада капітан Шульц фон Ашэрадэн Заходне-Мінскі (Мінск-Вест) У межах Мінскага, частак Вілейскага і Ашмянскага паветаў 3-я ландверная дывізія капітан Міхеліс Слуцкі Зрушаны на ўсход ад ранейшых межаў 17-я ландверная пяхотная дывізія капітан Герстмеер Усходне-Навагрудскі Зрушаны на ўсход ад ранейшых межаў 36-ы ландштурм-пяхотны полк капітан фон Бішэфегаўзен

Адносіны з мясцовым самакіраваннем Акупацыйнымі ўладамі былі паўсюдна ліквідаваны органы савецкай улады. Замест іх аднаўляліся ранейшыя органы мясцовага самакіравання — гарадскія думы і земствы. Ужо 21 лютага 1918 года аднавілі сваю працу распушчаныя бальшавікамі Мінская гарадская дума і ўправа, у распараджэнне якіх перайшла гарадская маёмасць.

Улады абавязалі гарадскія думы забяспечваць акупацыйную адміністрацыю кватэрамі, мэбляй, пасцельнымі прыналежнасцямі, транспартам і ўтрымліваць штат перакладчыкаў. Для рэгулявання ўзаемаадносін з сельскім насельніцтвам былі адноўлены земскія ўправы, якім прадпісвалася працаваць сумесна з начальнікамі паветаў і гарадскімі камендантамі. Земствы павінны былі арганізоўваць забеспячэнне харчаваннем, гужавым транспартам, а таксама па першым патрабаванні прадастаўляць рабочую сілу нямецкай адміністрацыі.

Галоўнымі прынцыпамі вядзення нагляду над мясцовымі органамі грамадзянскага самакіравання германскае камандаванне абвясціла адмову ад празмернага ўмяшання ў іх дзейнасць пры захаванні ўсіх ускладзеных на іх абавязкаў, прынцып беспартыйнасці і жорсткае стрыманне любых дзеянняў, якія маглі б нанесці шкоду інтарэсам германскай дзяржавы і арміі. Мясцовыя ўстановы былі абавязаны па першым патрабаванні прадастаўляць нямецкім органам фінансавыя справаздачы і дакументацыю.

Згодна з аб'явай Галоўнакамандуючага 10-й арміі ад 5 ліпеня 1918 года, на акупіраваных тэрыторыях з насельніцтва спаганяліся ўсе дзяржаўныя і земскія зборы і пошліны, якія былі ўстаноўлены расійскімі законамі да прыходу бальшавікоў. З гэтых сродкаў пакрываліся фінансавыя выдаткі на ўтрыманне самой акупацыйнай адміністрацыі. Расійскія чыноўнікі, дзейнасць якіх была дазволена германскімі органамі, павінны былі працаваць выключна ў інтарэсах адміністрацыі края.

Пасля паражэння Германіі ў Першай сусветнай вайне і анулявання Брэсцкага мірнага дагавора, ваеннае ўпраўленне паступова ліквідавалася па меры сыходу германскіх войскаў з тэрыторыі Беларусі ў канцы 1918 года.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918) Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе