Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Друго́й сусве́тнай вайны́ — беспрэцэдэнтны па сваіх маштабах працэс мэтанакіраванага знішчэння, канфіскацыі і вывазу гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіваў, бібліятэк і музейных збораў з тэрыторыі Беларусі ў перыяд з 1941 па 1944 гады. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў выніку грабежніцкай палітыкі нацысцкай Германіі, якая дзейнічала праз спецыялізаваныя структуры накшталт Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга. Свой унёсак у маштабы трагедыі зрабіла таксама хаатычная і няпоўная эвакуацыя каштоўнасцей у савецкі тыл, а таксама некантралюемае рабаванне ўстаноў культуры як нямецкімі вайскоўцамі, так і мясцовымі жыхарамі ў першыя дні акупацыі. У выніку ваенных дзеянняў і акупацыі Беларусь страціла значную частку свайго нацыянальнага здабытку, вяртанне якога расцягнулася на дзесяцігоддзі і не завершана да сённяшняга дня.

Сітуацыя напярэдадні вайны і правал эвакуацыі

Напярэдадні нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз у БССР праводзілася рэарганізацыя музейнай сеткі, і ў рэспубліцы налічвалася 26 дзяржаўных музеяў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Народнага камісарыята асветы. У іх фондасховішчах захоўваліся дзясяткі тысяч першакласных твораў мастацтва, рухомых помнікаў нацыянальнай гісторыі і прыроды. Аднак перадваенныя планы не прадугледжвалі належных мер па выратаванні культурных каштоўнасцей: у музеяў не было ні планаў пагрузкі, ні спісаў прадметаў, якія падлягалі першачарговай эвакуацыі, ні ўпаковачных матэрыялаў.

Эвакуацыя, арганізаваная Саветам па эвакуацыі, праводзілася ў вялікай спешцы і тычылася пераважна прамысловых прадпрыемстваў. Культурныя каштоўнасці эвакуіраваліся галоўным чынам сіламі саміх музейных і архіўных работнікаў, часта з рызыкай для жыцця пад варожымі бамбёжкамі. У выніку на Усход было вывезена каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі. Адзіным поўнасцю эвакуіраваным архівам стаў Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б, які быў паспяхова вывезены ва Уфу, што дазволіла пазней часткова кампенсаваць дакументальныя лакуны. Музеі заходняй і цэнтральнай частак БССР эвакуіраваць не паспелі, яны панеслі вялікія страты: значная частка іх фондавых калекцый загінула, былі разбураны будынкі, з'ехала на вёску альбо эвакуіравалася большасць музейных супрацоўнікаў.

Шматлікія каштоўныя зборы ў заходняй і цэнтральнай частках БССР эвакуіраваць не паспелі. З Віцебскага абласнога музея пад кіраўніцтвам дырэктара В. К. Зэйлерта ўдалося адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі Мастацкай галерэі Ю. М. Пэна ў Куйбышаў і Саратаў. У горадзе засталося каля 15 тысяч прадметаў, абсалютная большасць з якіх бясследна знікла. З Гомельскага абласнога гістарычнага музея, які месціўся ў палацы Паскевічаў, навуковая супрацоўніца Э. Р. Чэчык змагла эвакуіраваць 4299 адзінак у Сталінград і каля 5 тысяч прадметаў у Камышын Сталінградскай вобласці. Разам з калекцыямі з'ехаў дырэктар музея С. Т. Антонаў. Аднак з-за недахопу часу і транспарту 3241 найбольш аб'ёмны экспанат застаўся ў Гомелі і быў страчаны. Сярод іх былі ўнікальная мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры працы А. Кановы і К. Раўха, фарфоравыя вырабы еўрапейскіх заводаў, мастацкая разьба, калекцыя зброі і больш за сто мініяцюрных партрэтаў на слановай косці.

Катастрафічныя наступствы мела эвакуацыйная неразбярыха для Магілёва. Будынак Магілёўскага абласнога гістарычнага музея згарэў у першыя дні вайны разам з асноўнымі калекцыямі. Найбольш каштоўныя гісторыка-мастацкія помнікі, у тым ліку нацыянальная святыня — Крыж Ефрасінні Полацкай, захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе былога сялянскага банка. У ліпені 1941 года разам з крыжам адтуль бясследна зніклі залатыя і срэбраныя ключы Магілёва, пячаткі горада, булава караля Жыгімонта ІІІ, дараносіцы, іконы Бялыніцкай, Казанскай і Іверскай Божай Маці, а таксама карціны І. Айвазоўскага і І. Рэпіна. Усяго ў Магілёве было страчана каля 5 тысяч музейных прадметаў.

Драматычна склалася сітуацыя ў Мінску. Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР пад кіраўніцтвам дырэктара М. П. Міхалапа не змагла атрымаць транспарт для вывазу экспанатаў. Увечары 26 чэрвеня 1941 года дырэктар быў вымушаны проста замкнуць галерэю і пакінуць горад. Праз два дні ў Мінск увайшлі нямецкія войскі, пасля чаго пачалося марадзёрства. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці раскрадалі дробныя экспанаты: вырабы палехскіх майстроў, скарбонкі, беларускія посцілкі і дываны. Архівы НКУС і шэрагу наркаматаў часткова знішчаліся самімі савецкімі работнікамі, якія ў паніцы спальвалі дакументы, каб яны не дасталіся ворагу.

Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга

Галоўную і самую злавесную ролю ў планамерным разрабаванні культурнай спадчыны Беларусі адыграў Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга (АШР). Гэтая арганізацыя была створана 17 ліпеня 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі Альфрэда Розенберга. Афіцыйныя паўнамоцтвы штаба былі замацаваны загадам А. Гітлера ад 1 сакавіка 1942 года, які надаваў Розенбергу права канфіскоўваць бібліятэкі, архівы, масонскія ложы і культурныя ўстановы для выканання ідэалагічных задач НСДАП і барацьбы з «яўрэямі, масонамі і бальшавізмам». Міністэрства па справах усходніх абласцей пад кіраўніцтвам А. Розенберга раскінула сетку сваіх аддзяленняў па ўсёй акупаванай тэрыторыі СССР, адно з якіх знаходзілася ў Мінску і актыўна займалася выяўленнем і адпраўкай у Германію беларускіх калекцый.

Першапачаткова на тэрыторыі Беларусі дзейнічала Рабочая група «Беларусь», якая падпарадкоўвалася Галоўнай рабочай групе «Остланд» з цэнтрам у Рызе. Аднак з 1 мая 1943 года, у сувязі са спецыфікай рэгіёна і маштабамі задач, была створана самастойная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам Г. Лангкопфа. Структура АШР уключала аператыўныя каманды ў буйных гарадах (Мінск, Віцебск, Магілёў, Баранавічы) і спецыялізаваныя зондэрштабы, якія займаліся канкрэтнымі відамі культурных каштоўнасцей. Афіцыйная рыторыка нацыстаў пра «захаванне» помнікаў культуры ад «бальшавіцкай дэструктыўнасці» служыла толькі прыкрыццём для татальнага грабяжу, які меў не толькі ідэалагічны, але і прагматычны эканамічны характар.

Разрабаванне бібліятэк і архіваў Даваенны кніжны фонд Беларусі ацэньваўся прыкладна ў 10 мільёнаў адзінак, з якіх амаль 2 мільёны захоўваліся ў Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна. Супрацоўнікі зондэрштаба «Бібліятэкі» праводзілі сістэматычныя абследаванні кнігазбораў. Літаратура падзялялася на дзве катэгорыі: выдадзеная да 1917 года і пасля яго. Бальшавіцкая літаратура падлягала бязлітаснаму знішчэнню або адпраўцы на макулатуру. У многіх гарадах, такіх як Маладзечна і Ліда, кніжныя фонды былі знішчаны ўжо зімой 1941—1942 гадоў, калі кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэву памяшканняў. Толькі ў Мінску з 14 па 31 снежня 1942 года на макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а агулам за 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон.

Асаблівы інтарэс для АШР уяўляла яўрэйская літаратура (гебраіка і іудаіка), якую збіралі для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання ў Франкфурт-на-Майне. Да кастрычніка 1942 года ў Мінску было сабрана больш за 21 тысячу тамоў раббіністычнай літаратуры XVII—XX стагоддзяў, Талмудаў, караімскай літаратуры і яўрэйскіх рукапісаў. Усе яны былі спакаваны ў 104 скрыні і прамым транспартам адпраўлены ў Германію. Культавыя прадметы і кнігі яўрэйскай культуры выяўляліся і ў музейных зборах. У 1943 годзе яўрэйскія культурныя каштоўнасці з мінскіх збораў былі адпраўлены ў Венскі інстытут гебраістыкі. Дырэктар Мінскага сацыяльна-гістарычнага музея краязнаўца А. Шукелойць быў вымушаны скласці асобны спіс з 236 найбольш каштоўных яўрэйскіх прадметаў (пісьмовыя помнікі, творы выяўленчага мастацтва, прадметы рэлігійнага характару), якія былі перададзены непасрэдна штабу Рэйхсляйтара Розенберга.

Каштоўныя гістарычныя і навуковыя выданні таксама масава канфіскоўваліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Рэйху. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, эвакуацыя кніг паскорылася: з бібліятэкі Акадэміі навук БССР і Дзяржаўнай бібліятэкі дзясяткі вагонаў з літаратурай былі адпраўлены ў Рацібор і Плес. Паводле падлікаў самога Г. Лангкопфа, з 3 мільёнаў узятых пад кантроль кніг каля 2 мільёнаў былі вывезены або знішчаны, што склала амаль 20 працэнтаў усяго даваеннага кніжнага фонду Беларусі.

Не менш трагічным быў лёс беларускіх архіваў. Акупанты вывезлі або знішчылі каля 770 тысяч спраў, што склала 64 працэнты ад аб'ёму цэнтральных дзяржаўных архіваў. Дзейнасцю па адборы дакументаў кіраваў супрацоўнік зондэрштаба «Архівы» дзяржаўны саветнік Вольфганг Артур Момзен. Ён асабіста абследаваў архіўныя зборы ў Мінску, Віцебску і Гомелі. У будынку Акадэміі навук БССР Моммзен выявіў раскіданы па падлозе разам з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт унікальны архіў Радзівілаў з Нясвіжа, частка якога пазней была перададзена ў Санкт-Пецярбург і растасавана паміж рознымі расійскімі ўстановамі. Каштоўныя дакументы Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці, якія захоўваліся ў аварыйным стане і былі прапітаны вільгаццю, восенню 1943 года масава вывозіліся ў Рыгу і Тропау — толькі з Віцебска адправілі каля 40 вагонаў архіўных матэрыялаў.

Разрабаванне музейных збораў Акупацыйнымі ўладамі былі сістэматычна спустошаны амаль усе буйныя музеі БССР. Лёс Дзяржаўнай мастацкай галерэі ў Мінску быў вырашаны 16 жніўня 1941 года, калі яе асабіста наведаў рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер. Пасля яго візіту пачаўся мэтанакіраваны адбор і вываз найбольш каштоўных твораў. Нямецкія афіцэры дзейнічалі варварскі: карціны часта выразаліся з рам нажамі, складаліся ў афіцэрскія чамаданы і адвозіліся ў Германію. Летам 1941 года ва Усходнюю Прусію (Кёнігсберг) былі арганізавана вывезены 170 найлепшых палотнаў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 (па іншых звестках каля 50) унікальных слуцкіх паясоў. Агулам Дзяржаўная мастацкая галерэя страціла каля 2 тысяч адзінак жывапісу, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур.

Мінскі сацыяльна-гістарычны музей таксама панёс непапраўныя страты. У канцы жніўня 1941 года з яго былі вывезены ў Кёнігсберг дагістарычныя «каменныя бабы» і 19 старажытных гарматаў (у тым ліку 16 са знакамітага нясвіжскага збору Радзівілаў)Biełaruski Histaryčny Muzej u Miensku // Раніца. 1942. № 1.. Выдатная калекцыя іудаікі была адпраўлена ў Вену. Заалагічны музей БДУ, адзін з найбагацейшых у рэгіёне, пазбавіўся багатай калекцыі паляўнічых трафеяў Радзівілаў і быў амаль цалкам знішчаны, бо ў галоўным корпусе ўніверсітэта размясціўся нямецкі лазарэт.

Ведамства А. Розенберга забрала каштоўныя калекцыі жывапісу, нумізматыкі, зброі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з шэрагу рэгіянальных музеяў. З Баранавіцкага абласнога мастацкага музея акупанты вывезлі карціны Рэмбранта, Я. Матэйкі, 60 мініяцюр, беларускія абразы, французскія габелены XIV стагоддзя і каля 150 фарфоравых статуэтак. Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей пазбавіўся 4370 старажытных манет і медалёў, а таксама асабістых рэчаў пісьменніцы Э. Ажэшкі. Пінскі гісторыка-краязнаўчы музей страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак), зброю, дываны і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў. Таксама грабяжам падвергліся Слонімскі, Ваўкавыскі, Полацкі і Бабруйскі музеі.

Музеі ва ўмовах акупацыі