Пахава́льная абра́днасць белару́саў — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага этнасу. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі Беларусі прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі.

Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў

Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) З усталяваннем хрысціянства як дзяржаўнай рэлігіі ў Полацкай зямлі пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй — царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях. Усходнеславянская царква кіравалася паводле Намаканона (ў перакладзе Кормчая кніга), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою.

Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для князёў, іх сем’яў і вышэйшага кліру. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах Полацка з’яўляліся цагляныя саркафагі, якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да Полацкага Сафійскага сабора, у храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра і Царкве-на-рове. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя аркасольныя нішы, якія аздабляліся мазаікай са смальты, і саркафагі, зробленыя з чырвоных шыферных пліт, напрыклад, у царкве на Ніжнім замку, якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у Пятніцкай царкве Бельчыцкага манастыра і Спаскім храме.

Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі плінфы, што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам язычніцтва.

Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, Беларускага Падзвіння) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, шляхты і гарадскога патрыцыяту. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром.

Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых гарадзішчаў). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія валуны. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы.

У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91 % сельскіх і 88 % гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца манеты, прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце). Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («Прыкладзіны», «траціны», Дзяды, Радаўніца).

Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.)

Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне зязюлі ці крык савы каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з бажніцы, адчуванне паху свечкі ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне).

Перадсмяротныя дзеянні Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай агоніі паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай вярбой ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы.

Праваслаўныя беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях.

Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе люстэркі і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты.

Абмыванне і апрананне Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын — жанчыны. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог).

Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў вясельны строй (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце.

Падрыхтоўка дамавіны і развітанне Выраб труны (якую часцей называлі дамавіна, дамаўё або гроб) давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам.

Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на покуці (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць.

Вынас цела і пахавальнае шэсце Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі.

Да могілак памерлага везлі на кані: зімой на санях, а летам на возе. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную харугву або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася.

Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа Дзмітрыя Булгакоўскага з Пінскага павета (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала жытам лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ.

Пахаванне на могілках Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі капачы або далакопы). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла».