Лепельское гета — яўрэйскае гета, якое існавала з ліпеня 1941 па 28 лютага 1942 года як месца прымусовага перасялення яўрэяў горада Лепель і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе пераследу і знішчэння яўрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.
Гісторыя Паводле вынікаў Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 года, у Лепелі пражывала 1919 яўрэяў або 13,92% ад агульнай колькасці жыхароў горадаDistribution of the Jewish population of the USSR 1939 / edit. Mordechai Altshuler. — Jerusalem, 1993. — P. 40..
Раніцай 3 ліпеня 1941 года 20-я матарызаваная дывізія вермахта акупавала ЛепельHoth, H. Panzer-Operationen. — Heidelberg, Kurt Vowinckel Verlag, 1956.-S. 112.. Тэрыторыя горада ўвайшла ў склад зямель, уключаных у тылавую вобласць групы армій «Цэнтр». Акупацыя доўжылася 3 гады — да 28 чэрвеня 1944 года.
Ужо ў першыя дні акупацыі гітлераўцы сабралі ўсіх габрэяў у цэнтры горада і пад страхам смерці прымусілі адзначыць свае дамы буйнымі шасціканцовымі жоўтымі зоркамі, а таксама насіць зялёную павязку на левай руцэ з надпісам «Юдэ». Затым нацысты запатрабавалі нашыць і на вопратцы спераду і ззаду шасціканцовыя зоркі жоўтага колеру. У першыя ж дні акупацыі нацысты арганізавалі орган кіравання — габрэйскі камітэт (юдэнрат), узначаліць які вымусілі габрэя па прозвішчы Гордан. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, ў канцы ліпеня 1941 года ў Лепелі акупанты арганізавалі гета ў раёне вуліц Валадарскага, Вакзальнай (цяпер — Лабанка), Ленінскай і К2анальнай (цяпер — Дзяржынскага). Габрэяў выгналі з уласных жылля, даўшы на перасяленне ўсяго 2 гадзіныТ. Коваль. Память о войне: о грешниках и праведниках . Падчас арганізацыі гета ў Лепелі нацысты абавязалі старшыню юдэнрата даставіць у ізаляваны раён габрэяў з бліжэйшых населеных пунктаўGerlach, Ch. Kalkulierte morde. Die deutsche Wirtschafts und Vernichtungspolitik in Weifirussland 1941 bisl 1944.- Hamburg, 1999.-S. 533..
У дамы гета нацысты заганялі па 30-40 чалавек. У гэтых, часта паўразбураных, будынках адсутнічалі вокны, дзверы і падлогу. Забаранялася не толькі выходзіць на вуліцу без справы, але нават глядзець у вокны. Вязням не дазвалялі запальваць святло ў дамах, хадзіць па ваду да калодзежа або на рэчку, а ваду гітлераўцы распарадзіліся тапіць са снегу. Кожны дзень раніцай вязняў вадзілі на працу, пры гэтым здзекаваліся з іх, прымушаючы спяваць песню з двух слоў: «Юдэ капут». Прымусовая праца габрэяў часта была бязмэтнай і здзеклівай. Так, вязні чысцілі прыбіральню рукамі, цягалі па 3-4 чалавекі каляскі з грузам. Норма хлеба была мізэрнай, насельнікі гета галадалі і спрабавалі таемна абменьваць рэчы на прадукты харчавання. Лепшай ежай былі аладкі, выпечаныя з бульбяных абіркаў.
Каб пазбегнуць актаў непадпарадкавання нацысты ўвялі жорсткую сістэму калектыўнай адказнасці, згодна з якой у выпадку адсутнасці аднаго з вязняў расстрэльвалася не толькі яго сям’я, але і ўсе габрэі, якія жылі ў доме. Акупанты і паліцыянты, дзеля забавы, стралялі ў вокны дамоў гета, нярэдка забіваючы вязняў. Камендант горада разам з бургамістрам і начальнікам паліцыі вымагалі ў габрэяў золата і каштоўнасці. Збор даручалі габрэйскага камітэту, пагражаючы за невыкананне смерцюСвидетельство Фишкиной Р. С. / Материалы ЧГК о совершенных злодеяниях немецко-фашистскими оккупантами и их сообщниками по г. Лепель и Лепельскому району // Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 7, лист 104, об..
Знішчэнне На працягу ўсяго часу існавання гета, вязняў групамі па 15-20 чалавек пастаянна вывозілі да загадзя падрыхтаваных ямаў у Гарадскім садзе «Дынама», паміж вуліцамі Савецкай і Карла Маркса, збівалі, прымушалі распрануцца дагала і расстрэльвалі. Усяго там былі забітыя каля 1000 габрэяў.
Раніцай 28 лютага 1942 года Лепельскае гета было акружана жандармерыяй, карнікамі з айнзацкаманды 9 і паліцаямі. Габрэяў у моцны мароз выганялі распранутымі з дамоў, прымусілі забрацца ў грузавыя машыны. Многія сталі разбягацца, але ўцякалі расстрэльвалі.
Вязняў везлі за 7 кіламетраў ад горада, дзе каля вёскі Чарнаручча (Лепельскі сельсавет) былі падрыхтаваныя сіласныя ямы. Каты прымушалі свае ахвяры распрануцца і сутыкалі ў яму, дзе іх расстрэльвалі. Жанчын і дзяцей закопвалі жывымі. Усяго ў гэты дзень былі забітыя каля 1500 (1100, больш за 2000) чалавек, з якіх прыкладна 500 былі закапаныя ў ямах для сіласаванняАкт ЧГК о совершенных злодеяниях немецко-фашистскими оккупантами и их сообщниками по г. Лепель и Лепельскому району // Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 7, лист 179Государственный архив Витебской области (ГАВО), — фонд 2088, опись 2, дело 3, листы 178, 179, 188.
Масавыя расстрэлы яўрэяў (да 1000 чалавек) у 1942 годзе гітлераўцы і паліцаі правялі і на лепельскіх яўрэйскіх могілкахНациональный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 24;.
У Лепелі для забойства мірнага насельніцтва былі задзейнічаны таксама і латышскія паліцаі ў складзе 17-га латышскага паліцэйскага батальёнаПод кодовым названием «Рига» , газета «Советская Белоруссия».
Выпадкі выратавання Вядомыя выпадкі ўцёкаў з гета. Так, ноччу, у лютым 1942 года, беглі дзве вязніцы Цітаравіч (маці і дачка). Уратавалася падчас расстрэлу 28 лютага Фішкіна Р. С., якая затым помсціла за родных у партызанскім атрадзе.
Некаторым удалося выратавацца падчас ліквідацыі гета. Так, Фейгельман С. К. здолеў збегчы з месца расстрэлу, і яго выратавала сям’я Грыц.
Ардыновіч Варвара за выратаванне Штайльман (Іхільчык) Алы была ўдастоена ганаровага звання «Праведнік народаў свету» ад ізраільскага мемарыяльнага інстытута «Яд Вашэм».
Памяць Помнік на месцы расстрэлу лепельскіх яўрэяў быў усталяваны ў 1967 годзе без указання нацыянальнасці ахвяр.
У 1975 годзе на магіле забітых 28 лютага 1942 года ўстаноўлена стэла.
Крыніцы
Літаратура
Лепель Катэгорыя:Гісторыя Лепеля