Беларусазнаўства ва Украіне — сукупнасць даследаванняў Беларусі і беларусаў, іх мовы, літаратуры, гісторыі, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў навуковых і адукацыйных асяродках на тэрыторыі сучаснай Украіны. Да беларусазнаўства прымыкаюць даследаванні беларуска-ўкраінскіх моўных, літаратурных і гістарычных сувязей, пераклад беларускай літаратуры і падрыхтоўка спецыялістаў па беларускай мове і культурыПівторак Г. П., Портнов А. В. Білорусистика // Енциклопедія Сучасної України / НАН України, НТШ. — Київ : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2003. — DOI: 10.5281/zenodo.19866006..
Гісторыя беларусазнаўства ва Украіне не супадае з гісторыяй сучаснай украінскай дзяржавы. У XIX — пачатку XX стагоддзя Кіеў, Харкаў, Адэса, Чарнігаў і іншыя цэнтры ўваходзілі ў Расійскую імперыю, тады як Львоў і Галічына — у Габсбургскую манархію, а пазней Аўстра-Венгрыю. У міжваенны час Львоў знаходзіўся ў складзе Польшчы, у той час як Кіеў, Харкаў і Адэса былі цэнтрамі Украінскай ССРКріль М. Львів як осередок білорусистики на початку ХХ ст. // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2009. — С. 349—354.. Таму раннія этапы гісторыі львоўскага беларусазнаўства адначасова належаць да гісторыі навукі Аўстра-Венгрыі і Польшчы, але геаграфічна звязаны з адным з асноўных асяродкаў сучаснай Украіны.
Гісторыя
XIX — пачатак XX стагоддзя
Адным з ранніх даследчыкаў, якія ў навуковым асяроддзі сучаснай Украіны звярнуліся да беларускай мовы як асобнага аб'екта, быў першы рэктар Кіеўскага ўніверсітэта Міхаіл Максімовіч. У Истории русской словесности (Кіеў, 1839) ён разглядаў беларускую мову як самастойную нароўні з рускай і ўкраінскай і выкарыстоўваў беларускі матэрыял у іншых філалагічных працах.
Беларускі матэрыял займаў месца і ў параўнальна-гістарычных даследаваннях усходнеславянскіх моў і фальклору, якія развіваліся ў Харкаве вакол Аляксандра Патабні і створанай ім філалагічнай школы. Такія працы не заўсёды былі беларусазнаўчымі ў вузкім сэнсе, аднак спрыялі разгляду беларускай мовы і фальклору ў агульнаславянскім і ўсходнеславянскім кантэксце.
У другой палове XIX стагоддзя беларускія землі сталі таксама прадметам гістарычных даследаванняў кіеўскай школы. У Кіеўскім універсітэце Уладзімір Антановіч даследаваў гісторыю Вялікага Княства Літоўскага, Міхаіл Уладзімірскі-Буданаў — права ВКЛ, Васіль Данілевіч — гісторыю Полацкай зямлі. Вучань Антановіча Мітрафан Доўнар-Запольскі падрыхтаваў шэраг прац па гісторыі беларускіх земляў, якія сталі часткай ранняй беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі.
На мяжы XIX—XX стагоддзяў узніклі даследаванні, непасрэдна прысвечаныя беларускім этнаграфічным групам на беларуска-ўкраінска-расійскім памежжы. Беларуская пісьменніца, фалькларыстка і этнограф Марыя Косіч, якая працавала ў Чарнігаве, з 1897 года збірала фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ў паўночных паветах Чарнігаўскай губерні. У 1901 годзе яна апублікавала даследаванне Литвины-белорусы Черниговской губернии, их быт и песни, а ў 1906 годзе — працу пра традыцыйнае будаўніцтва беларускага сялянства Мглінскага паветаЛебедєва В. М. Косич Марія Миколаївна // Енциклопедія Сучасної України. — Київ : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2014. — DOI: 10.5281/zenodo.20003454.. Значная частка даследаваных ёю тэрыторый гістарычнай Чарнігаўскай губерні цяпер знаходзіцца ў Бранскай вобласці Расіі.
У пачатку XX стагоддзя ў Кіеве даследаваліся таксама помнікі старабеларускай пісьменнасці; імі займаліся, між іншым, Уладзімір Перэтц і Уладзімір Розаў. Беларускую гісторыю асобна закраналі ўкраінскія гісторыкі: Міхаіл Грушэўскі у 1904 годзе абгрунтоўваў неабходнасць адрозніваць беларускі і ўкраінскі кампаненты гісторыі Вялікага Княства Літоўскага, а Дзмітрый Дарашэнка ў 1908 годзе выдаў у Кіеве працу Білоруси і їх національне питання.
Львоўскае асяроддзе да 1939 года
На пачатку XX стагоддзя адным з асноўных цэнтраў беларусазнаўства стаў Львоў. Горад знаходзіўся тады ў Аўстра-Венгрыі, але быў буйным асяродкам украінскай навукі і культуры, а пасля рэвалюцыі 1905 года ў Расійскай імперыі сюды прыязджалі таксама дзеячы беларускага нацыянальнага руху. З Львовам былі звязаны Алаіза Пашкевіч (Цётка), Рамуальд Зямкевіч і іншыя беларускія дзеячы.
Заснавальнікам беларусазнаўства ва Украіне ў сучаснай украінскай энцыклапедычнай традыцыі лічыцца славіст Іларыён Свянціцкі. У 1908 годзе ў Львове ён выдаў брашуру Відродженє білоруського письменства, якую характарызуюць як першы кароткі курс гісторыі беларускай літаратуры ў славянскім свеце. Пазней выйшлі яго працы Основи відродження білоруського письменства (1914) і Розквіт культурно-національного життя Східної Білорусі (1928)Книжкове зібрання Іларіона Семеновича Свєнціцького (1876—1956) // Львівська національна наукова бібліотека України імені В. Стефаника. — 20 красавіка 2021..
Свянціцкі падтрымліваў кантакты з беларускімі пісьменнікамі і дзеячамі нацыянальнага руху, наведваў беларускія землі ў 1904, 1906 і 1907 гадах, збіраў беларускія кнігі, рукапісы і музейныя прадметы. У створаным ім Нацыянальным музеі ў Львове існаваў беларускі аддзел; у асабістай бібліятэцы даследчыка налічвалася некалькі сотняў беларусазнаўчых выданняў.
Да львоўскага асяродка належалі таксама Іван Крыпякевіч, Васіль Шчурат, Уладзімір Гнацюк, Міхаіл Вазняк і Іван Франко. Крыпякевіч у 1909 годзе апублікаваў нарыс Білоруси, Шчурат пісаў пра Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Якуба Коласа і Максіма Багдановіча, а Гнацюк і Вазняк рэцэнзавалі шматтомную працу Яўхіма Карскага Беларусы.
У львоўскай і кіеўскай перыёдыцы пачатку XX стагоддзя з'явіліся раннія ўкраінскія пераклады твораў Францішка Багушэвіча, Янкі Лучыны, Янкі Купалы, Якуба Коласа і Максіма Багдановіча. Папулярызацыя беларускай літаратуры і асабістыя кантакты беларускіх і ўкраінскіх аўтараў сталі важнай часткай львоўскай беларусазнаўчай традыцыі.
Пасля распаду Аўстра-Венгрыі Львоў апынуўся ў межах Польскай Рэспублікі, але беларусазнаўчая дзейнасць працягвалася. Таму львоўскія даследаванні 1919—1939 гадоў адначасова з'яўляюцца часткай гісторыі беларусазнаўства ў Польшчы і гісторыі беларусазнаўчага асяродка на тэрыторыі сучаснай Украіны.
1917—1939 гады
Пасля стварэння Украінскай ССР беларуская праблематыка распрацоўвалася ў межах славістыкі, дыялекталогіі, гісторыі мовы і літаратуразнаўства. У 1920—1930-я гады асаблівая ўвага ўкраінскіх мовазнаўцаў надавалася пераходным украінска-беларускім гаворкам і вызначэнню моўнай мяжы; гэтыя пытанні даследавалі, у прыватнасці, Усевалад Ганцоў і Аляксей Сіняўскі.
З Адэсай быў звязаны ранні этап дзейнасці славіста Пятра Бузука. Ён скончыў Наварасійскі ўніверсітэт у Адэсе ў 1916 годзе і выкладаў у адэскіх вышэйшых навучальных установах да пераезду ў Мінск у 1925 годзе. У 1926 годзе ў Записках Історично-філологічного відділу Української академії наук выйшаў яго метадалагічны нарыс Взаємовідносини між українською та білоруською мовамиЗленко Г. Д. Бузук Петро Панасович // Енциклопедія Сучасної України. — Київ : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2004. — DOI: 10.5281/zenodo.19881131..
Беларуская літаратура стала прыкметнай часткай украінскіх міжславянскіх літаратурных сувязей. Ад сярэдзіны 1920-х гадоў Паўла Тычына, Максім Рыльскі, Уладзімір Сасюра, Іван Мікітэнка і іншыя ўкраінскія пісьменнікі перакладалі беларускую паэзію, пісалі прадмовы да беларускіх выданняў і літаратурна-крытычныя артыкулы. Беларуска-ўкраінскія літаратурныя сувязі паступова сталі асобным прадметам літаратуразнаўчых даследаванняў.
У гістарыяграфіі даследаваліся агульныя для Беларусі і Украіны сюжэты гісторыі ВКЛ, кнігадрукавання, царкоўнай уніі, права і культурных рухаў. Сярод прац, непасрэдна звязаных з беларускай праблематыкай, былі даследаванні супрацоўнікаў Усеўкраінскай акадэміі навук, а таксама праца Аляксандра Савіча Нариси з історії культурних рухів на Україні та Білорусі в XVI—XVIII в.в. (1929).
1939—1991 гады
Пасля 1939 года львоўская славістычная традыцыя ўвайшла ў навуковую сістэму Украінскай ССР. У 1945 годзе ў Львоўскім універсітэце быў адкрыты аддзел славянскай філалогіі, у 1948 годзе кафедры славянскіх моў і літаратур аб'ядналі ў кафедру славянскай філалогіі; да 1950 года ёю кіраваў Іларыён СвянціцкіКафедра слов’янської філології імені професора Іларіона Свєнціцького // Львівський національний університет імені Івана Франка (дата звароту: 10 верасня 2026)..
У пасляваенны час адным з асноўных кірункаў беларусазнаўства ва Украіне стала мовазнаўства. Леанід Булахоўскі даследаваў гістарычныя кантакты польскай, украінскай і беларускай моў, а праблемамі размежавання ўкраінскіх і беларускіх помнікаў пісьменнасці займаліся Іван Агіенка, Лукія Гумецкая і іншыя мовазнаўцы. Дыялектолагі вывучалі пераходныя гаворкі беларуска-ўкраінскага памежжа і сістэму ізаглос паміж абедзвюма мовамі.
Асаблівае месца ў гэтым кірунку займалі даследаванні Палесся. Таццяна Назарава, якая з 1957 года працавала ў Інстытуце мовазнаўства АН УССР у Кіеве, даследавала ўкраінска-беларускія моўныя кантакты і гаворкі ніжняй Прыпяці. Вынікам шматгадовай працы стаў Лінгвістичний атлас нижньої Прип’яті (Кіеў, 1985), у якім картаграфаваліся ўкраінскія і беларускія палескія гаворкіГриценко П. Ю. Назарова Тетяна Вікторівна // Енциклопедія Сучасної України. — Київ : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2020..
З 1960-х гадоў адной з цэнтральных фігур украінскага мовазнаўчага беларусазнаўства стаў Рыгор Піўтарак. У 1961—1964 гадах ён вучыўся ў аспірантуры Інстытута мовазнаўства імя А. А. Патабні па спецыяльнасці «беларуская мова»; беларускі матэрыял займаў істотнае месца ў яго даследаваннях гісторыі ўсходнеславянскіх моў, дыялекталогіі і моўных кантактаў. У 1974 годзе выйшла яго манаграфія Морфологія інфінітива у східнослов’янських мовах, у якой асобна даследавалася гісторыя інфінітыва беларускай мовыГригорій Петрович Півторак // Інститут мовознавства ім. О. О. Потебні НАН України (дата звароту: 10 верасня 2026)..
Літаратуразнаўчае беларусазнаўства развівалася разам з перакладамі беларускай літаратуры. Беларуска-ўкраінскія літаратурныя ўзаемасувязі даследаваліся як самастойная тэма; адной з абагульняльных прац стала манаграфія Л. Бондар Українсько-білоруські літературні взаємини 1965—1975 рр. (Кіеў, 1977). Украінскія фалькларысты даследавалі таксама беларускія народныя песні, казкі і іншыя жанры вуснай народнай творчасці.
Пасля 1991 года
Інстытуцыяналізацыя беларусазнаўства ў вышэйшай адукацыі пачалася яшчэ напярэдадні распаду СССР. У 1990 годзе ў Кіеўскім універсітэце была створана кафедра моў народаў Украіны, якая павінна была забяспечыць, сярод іншага, выкладанне беларускай мовы і літаратуры як другой спецыяльнасці. За першае дзесяцігоддзе такой падрыхтоўкі ўніверсітэт падрыхтаваў 17 дыпламаваных спецыялістаў-беларусістаў.
У 1991 годзе Рыгор Піўтарак заснаваў і ўзначаліў Украінскую асацыяцыю беларусістаў, якая ўвайшла ў Міжнародную асацыяцыю беларусістаў. На пачатку 2000-х гадоў яна аб'ядноўвала каля 50 даследчыкаў з Кіева, Харкава, Львова, Ужгарада, Запарожжа, Жытоміра, Сум, Адэсы і іншых гарадоў.
У 1997 годзе Рыгор Піўтарак выдаў у Кіеве падручнік Білоруська мова, прызначаны для навучэнцаў школ, гімназій і студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў. У 2006 годзе ён разам з Аляксандрам Скапненкам падрыхтаваў Білорусько-український словник, які змяшчае сучасную беларускую агульнаўжывальную лексіку, размоўныя, дыялектныя і архаічныя адзінкі і фразеалогіюПівторак Г. П. Білоруська мова. — Київ : Либідь, 1997. — 240 с. — ISBN 5-325-00678-9.Півторак Г. П., Скопненко О. І. Білорусько-український словник / за рэд. Г. П. Півторака. — Київ : Довіра, 2006. — 723 с..