Альхамія́да (ад ; у іспанамоўнай літаратуры таксама , у баснійскай — ) — у вузкім значэнні спосаб запісу раманскіх моў арабскім пісьмом, а таксама створаны такім чынам корпус тэкстаў, найперш літаратура мудэхараў і марыскаў Кастыліі і Арагона XV — пачатку XVII стагоддзя. У шырэйшай параўнальнай тэрміналогіі альхаміядай называюць таксама некаторыя іншыя еўрапейскамоўныя пісьмовыя традыцыі на аснове арабскага пісьма, у тым ліку баснійскую, беларускую і польскую.
Альхаміяда не з’яўляецца назвай аднаго пэўнага алфавіта. Гэта агульнае паняцце для пісьмовай практыкі, пры якой неарабская мова запісваецца арабскім пісьмом або, у некаторых раманістычных ужываннях тэрміна, іншым семіцкім пісьмом; у розных рэгіёнах пры гэтым узнікалі самастойныя сістэмы арфаграфіі. Так, у Босніі канкрэтная сістэма пісьма называецца арэбіцай, а ў беларуска-татарскай традыцыі — беларускім арабскім алфавітам.
Тэрміналогія і этымалогія Іспанскае слова паходзіць ад арабскага , al-ʿaǧamiyya — ‘неарабская, чужая [мова]’, вытворнага ад , ʿajam — ‘неарабы, чужаземцы’. У сярэдневяковым мусульманскім асяроддзі Аль-Андалуса гэтым словам маглі называць мясцовую раманскую мову ў супрацьпастаўленні арабскай; пазней яно стала абазначаць таксама раманскі тэкст, запісаны арабскімі літарамі.
У сучаснай іспанскай тэрміналогіі размяжоўваюцца назоўнік і прыметнік . Aljamía можа абазначаць неарабскую, найперш раманскую мову, запісаную арабскім пісьмом, або сам спосаб такога пісьма; aljamiado азначае ‘напісаны на альхамія, арабскім пісьмом’. Гістарычна словам aljamiado маглі называць і чалавека, які карыстаўся aljamía. Ад прыметніка паходзяць міжнародныя назвы , , .
У беларускай навуковай літаратуры засведчана форма альхаміяда. У беларускім перакладзе манаграфіі Паўля Сутэра Альфуркан татарскі. Каран-тэфсір татараў Вялікага Княства Літоўскага ўжываецца назва «„Альхаміяда“-літаратура»; асобныя падраздзелы прысвечаны Босніі і Вялікаму Княству Літоўскаму. Таму ў беларускай мове для агульнага паняцця мэтазгодна ўжываць форму альхаміяда, а для корпуса тэкстаў — літаратура альхаміяда або альхаміяда-літаратура. Форма альхам'яда не адпавядае засведчанаму беларускаму навуковаму ўжыванню.
У баснійскай навуковай традыцыі замацавалася словазлучэнне — ‘альхаміяда-літаратура’. Яно абазначае літаратуру на мясцовай паўднёваславянскай мове, запісаную адаптаваным арабскім пісьмом; сама сістэма пісьма называецца або . Такім чынам, баснійскія тэрміны alhamijado і arebica не з’яўляюцца сінонімамі: першы адносіцца перадусім да літаратурнай і пісьмовай традыцыі, другі — да канкрэтнай сістэмы пісьма.
У рускамоўнай навуковай літаратуры пераважаюць формы , і . У сучаснай раманістычнай тэрміналогіі алхамия звычайна адпавядае іспанскаму назоўніку aljamía, а алхамиадо — міжнароднаму прыметнікаваму тэрміну aljamiado і назве літаратурна-пісьмовай традыцыі.
Тэрмін альхаміяда не варта аўтаматычна ўжываць да любой неарабскай мовы, запісанай арабскім пісьмом. У гісторыі арабаграфічных традыцый існуе шырэйшае паняцце аджамі (, ʿaǧamī), якім, напрыклад, называюць арабаграфічнае пісьменства шэрагу афрыканскіх моў. Персідскае, урду і іншыя даўнія пісьменствы на арабскай графічнай аснове звычайна не адносяць да альхаміяды.
Межы паняцця У вузкім гістарычным значэнні літаратура альхаміяда — гэта раманская літаратура мусульман Пірэнейскага паўвострава, запісаная арабскім пісьмом. Асноўны корпус складаюць творы мудэхараў і марыскаў на кастыльскай і арагонскай мовах XV—XVII стагоддзяў.
У частцы іспанамоўнай літаратуры паняцце можа трактавацца шырэй — як раманскі тэкст, запісаны не лацінскім, а арабскім або яўрэйскім пісьмом. Таму словамі texto aljamiado часам называюць таксама іспанскія, арагонскія або каталонскія тэксты, запісаныя яўрэйскімі літарамі. У даследаваннях славянскіх моў тэрмін звычайна звязаны менавіта з арабскім пісьмом.
У яшчэ шырэйшым параўнальным значэнні Aljamiado выкарыстоўваецца для баснійскіх, беларускіх, польскіх, албанскіх, грэчаскіх і некаторых іншых еўрапейскамоўных тэкстаў арабскім пісьмом. Такое пашырэнне тэрміна не з’яўляецца цалкам уніфікаваным: частка даследчыкаў лічыць больш дакладным абмяжоўваць Aljamiado раманскай традыцыяй і называць іншыя сістэмы іх уласнымі гістарычнымі назвамі.
Ібера-раманская альхаміяда Ібера-раманская альхаміяда складае гістарычнае ядро паняцця. Яна ахоплівае найперш кастыльскія і арагонскія тэксты мудэхараў і марыскаў, але ў шырокім раманістычным разуменні да яе адносіцца таксама невялікі корпус партугальскіх тэкстаў арабскім пісьмом. Апошнія былі створаны не на Пірэнейскім паўвостраве, а ў Марока ў асяроддзі, звязаным з партугальскім панаваннем на паўночнаафрыканскім узбярэжжы.
Раманскія тэксты Аль-Андалуса Пасля араба-мусульманскага заваявання Пірэнейскага паўвострава ў VIII стагоддзі арабская мова стала адной з асноўных моў высокай культуры, рэлігіі, навукі і адміністрацыйнага пісьменства Аль-Андалуса, але мясцовыя раманскія гаворкі працягвалі існаваць побач з ёй. Арабскія аўтары называлі такія неарабскія гаворкі ʿaǧamiyya.
Асобныя раманскія фрагменты арабскім і яўрэйскім пісьмом вядомы ўжо ў сярэдневяковай паэзіі, у прыватнасці ў харчах — заключных строфах некаторых арабскіх і яўрэйскіх мувашахаў. Сістэматычная рукапісная альхаміяда-традыцыя, аднак, сфарміравалася пазней; асноўны захаваны корпус паходзіць з XV—XVII стагоддзяў.
Мудэхары Пасля пераходу значных тэрыторый Аль-Андалуса пад уладу хрысціянскіх каралеўстваў мусульманскія супольнасці, якія засталіся там жыць, атрымалі назву мудэхараў. З цягам часу многія з іх усё шырэй карысталіся кастыльскай або арагонскай мовай, але захоўвалі арабскае пісьмо як элемент рэлігійнай і культурнай традыцыі.
Запіс ісламскіх тэкстаў на раманскай мове арабскім пісьмом дазваляў перадаваць рэлігійныя веды насельніцтву, якое ўжо недастаткова добра валодала арабскай. Альхаміяда такім чынам выконвала адначасова моўную, рэлігійную і ідэнтыфікацыйную функцыі.
Адным з важных аўтараў ранняга перыяду быў муфцій Сеговіі Іса дэ Хебір (). У 1462 годзе ён склаў Suma de los principales mandamientos y devediamentos de nuestra santa ley y sunna — сістэматызаваны выклад ісламскага веравучэння і права на раманскай мове для мусульманскай супольнасці Кастыліі.
Марыскі Пасля завяршэння Рэканкісты і прымусовага хрышчэння мусульман Кастыліі і Арагона ў пачатку XVI стагоддзя іх сталі называць марыскамі. Значная частка гэтай супольнасці працягвала ў прыватным жыцці захоўваць ісламскія вераванні і традыцыі, а альхаміяда стала адным са сродкаў перадачы рэлігійных ведаў ва ўмовах паступовай страты арабскай мовы.
У 1567 годзе кароль Філіп II прыняў прагматычнае распараджэнне, накіраванае супраць арабскай мовы, адзення, звычаяў і іншых прыкмет асобнай марыскай культуры. Ва ўмовах абмежавання арабскамоўнага пісьменства раманскія тэксты арабскім пісьмом захоўвалі сувязь з ісламскай кніжнай традыцыяй і адначасова заставаліся зразумелымі для марыскаў, якія ўжо карысталіся пераважна раманскімі мовамі.
Адным з найбольш значных аўтараў марыскай літаратуры быў Мансеба дэ Арэвала, які ў першай палове XVI стагоддзя стварыў некалькі вялікіх рэлігійна-дыдактычных твораў. Яго тэксты сведчаць пра спробу прыстасаваць ісламскія нормы да жыцця крыптамусульманскай супольнасці пасля прымусовага хрышчэння.
Высяленне марыскаў з Іспаніі ў 1609—1614 гадах паклала канец асноўнаму іберыйскаму этапу літаратуры альхаміяда. У выгнанні, асабліва ў краінах Магрыба, іспанамоўнае пісьменства марыскаў некаторы час працягвала існаваць, але паступова арабскае пісьмо для раманскай мовы выйшла з ужытку.
Партугальская альхаміяда Партугальская альхаміяда () — невялікі корпус тэкстаў партугальскай мовай, запісаных арабскім пісьмом у першай палове XVI стагоддзя. У адрозненне ад кастыльска-арагонскай альхаміяды мудэхараў і марыскаў, вядомыя партугальскія тэксты былі створаны не на Пірэнейскім паўвостраве, а на атлантычным узбярэжжы Марока, у кантэксце партугальскай экспансіі ў Паўночнай Афрыцы.
Да гэтага часу вядомыя толькі восем такіх дакументаў. Яны сабраны ў невялікім рукапісным сшытку, які захоўваецца ў Нацыянальным архіве Торэ-ду-Томбу ў Лісабоне. Усе яны адносяцца да XVI стагоддзя і звязаны з партугальскім панаваннем у Сафі і суседніх раёнах Марока. Партугалія заняла Сафі ў 1508 годзе і ўтрымлівала горад да 1542 года; асноўны гістарычны кантэкст захаваных арабаграфічных партугальскіх дакументаў адносіцца да першых дзесяцігоддзяў гэтага перыяду.
Тэксты паходзяць з асяроддзя мараканскіх мусульман, якія супрацоўнічалі з партугальскай каронай. Значная частка корпуса звязана з берберскім правадыром Ях’ёй ў-Тафуфтам (у партугальскіх крыніцах Bentafuf, Bentafuft), які служыў каралю Мануэлу I, быў прызначаны кіраўніком саюзных партугальцам мусульманскіх груп у вобласці Дукала і адыгрываў важную ролю ў палітычных і ваенных адносінах паміж партугальскімі ўладамі і мясцовым насельніцтвам. У старэйшым выданні Давіда Лопеша пяць з васьмі тэкстаў звязваліся непасрэдна з Ях’ёй ў-Тафуфтам; аўтарства і працэс стварэння асобных дакументаў застаюцца прадметам даследавання.
Дакументы маюць пераважна практычны, палітычны і адміністрацыйны характар. Сярод іх ёсць лісты мясцовых кіраўнікоў да караля Мануэла I і іншыя тэксты, звязаныя з адносінамі партугальскай адміністрацыі з так званымі — мусульманскімі групамі, якія знаходзіліся ў саюзніцкіх або васальных адносінах з партугальскай каронай. Таму партугальская альхаміяда істотна адрозніваецца паводле функцыі ад вялікага рэлігійна-літаратурнага корпуса іспанскіх марыскаў: гэта не асобная падпольная рэлігійная літаратура, а найперш сродак пісьмовай камунікацыі на мяжы партугальскага і мараканскага светаў.
Паходжанне тэкстаў і механізм іх стварэння не цалкам высветлены. У сучасных даследаваннях разглядаецца магчымасць, што частка іх з’яўляецца партугальскімі версіямі або перакладамі паведамленняў, першапачаткова сфармуляваных на тагачаснай мараканскай арабскай мове. На карысць гэтага сведчаць асаблівасці сінтаксісу, лексікі і графікі, а таксама моцны ўплыў мясцовага арабскага моўнага асяроддзя. Праект Portuguese Aljamia in Light of Maghrebi Vernacular Arabic даследуе гэтыя дакументы комплексна метадамі раманскай і арабскай філалогіі, палеаграфіі і гісторыі моўных кантактаў.
Арабская графіка партугальскіх тэкстаў не ўтварае цалкам унармаванага асобнага алфавіта. Перапісчыкі выкарыстоўвалі арабскія літары для прыблізнай перадачы партугальскіх гукаў, пры гэтым адзін і той жа партугальскі гук мог перадавацца рознымі графемамі. Асаблівасці выбару знакаў залежалі як ад фанетыкі партугальскай мовы XVI стагоддзя, так і ад арабскай арфаграфічнай традыцыі перапісчыкаў.
Асабліва паказальна перадаваліся словы арабскага паходжання і геаграфічныя назвы. У іх маглі захоўвацца арабскія літары, якія ў звычайнай перадачы раманскай лексікі амаль не выкарыстоўваліся. Такім чынам, напісанне такіх слоў часам адлюстроўвала не партугальскае вымаўленне, а традыцыйную арабскую графічную форму слова.
Партугальскія тэксты арабскім пісьмом маюць каштоўнасць і для гісторыі партугальскай мовы. Паколькі яны не залежалі ад тагачаснай лацінскай арфаграфіі, іх графіка можа даваць незалежныя звесткі пра вымаўленне партугальскай мовы пачатку XVI стагоддзя. Яшчэ Давід Лопеш выкарыстоўваў іх для рэканструкцыі тагачасных зычных, у тым ліку гістарычных адрозненняў паміж гукамі, якія пазней у большасці разнавіднасцей партугальскай супалі або істотна змяніліся. Пазней гэтую крыніцазнаўчую магчымасць развівалі даследаванні Паля Тэйсье і іншых раманістаў.
У навуковы ўжытак корпус увёў партугальскі арабіст Давід Лопеш (1867—1942). У 1897 годзе ён апублікаваў восем дакументаў у кнізе Textos em aljamía portuguesa: documentos para a historia do dominio português em Safim, extrahidos dos originaes da Torre do Tombo. У 1940 годзе выйшла істотна перапрацаванае і пашыранае выданне Textos em Aljamía Portuguesa: estudo filológico e histórico, у якім Лопеш значна пашырыў філалагічны і гістарычны каментар.