Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1617–1618) — працяг вайны 1600–1611 гадоў. Швецыі імкнулася скарыстацца ўдзелам Рэчы Паспалітай у вайне з Маскоўска дзяржавай, праблемамі Кароны з татарамі і Турцыяй на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушэннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера.

Пачатак Пасля смерці Карла IX у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля Жыгімонта III) пераняў яго сын, тады 17-гадовы Густаў Адольф. Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер Аксель Оксеншэрна. З-за няўдач у Кальмарскай вайне шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з Польшчай і Літвой. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага паходу Уладзіслава на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне Вазаў.

Паколькі правы на панаванне ў Курландскім герцагстве падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам Кетлерамі залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, Жыгімонт Ваза ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзерэн атрымаў права забраць увесь лен у дзяржаўную, а потым сваю прыватную ўласнасць (дамен).

Пасля двух гадоў перамоў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла мір з Масквой у Сталбове. Шведы адмовіліся ад Вялікага Ноўгарада, захаваўшы ў сваіх руках паласу балтыйскага ўзбярэжжа ўздоўж Фінскага заліва. Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за Лівонію і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. Густаў Адольф, маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што Нідэрланды пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек флорынаў у месяц, а Англія дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі.

Дзеянні Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння Густавам Адольфам міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў Рыжскі заліў і спынілася на рэйдзе Дыямента. Руенскі стараста, палкоўнік Вольмар Фарэнсбах, які будучы ў пазыках перад рыжанамі і змове са шведамі і Вільгельмам Кетлерам, камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў Віндаву, а шведскі флот заблакаваў Рыжскі порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло большасць Вільгельмавай часткі Курляндыі вакол горада Гробіня. У жніўні шведы напалі на паўночныя Інфлянты — Пернава, які з-за недахопу людзей і зброі здолеў абараняцца толькі тры дні (да 14 жніўня). Шалец быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Інфлянцкае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі.

Паколькі вялікі гетман Ян Караль Хадкевіч ужо быў пад Масквой і збіраў туды асноўныя сілы ВКЛ, літоўскі польны гетман Крыштаф II Радзівіл, меў у сваім распараджэнні толькі невялікія прыватныя сілы. Да яго далучылася інфлянцкае земскае рушэнне пад кіраўніцтвам Тызенгаўзаў і найміты Рыгі. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне ад сенатараў ВКЛ і Кароны каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім генеральным з'ездзе і сойме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу на Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што яго "здрада" з'яўляецца выкананнем загаду Жыгімонта Ваза. Так ці іначай ён ня быў пакараны і з'ехаў на Украіну.

Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі драгунаў, прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў Курляндыю, шляхта якой паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пасля ланцуга абмеркаванняў пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру.

Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Інфлянтах і перадаў яе свайму слузе-палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што іх войска не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі.

Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку Турцыі. Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго.

Вайна аднавілася ў 1621 годзе.

Вынікі Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай у лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год.

Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войск (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычылася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарбу, недахоп пяхоты, асабліва замежнага паходжання, недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй вайны са Швецыяй. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі.

Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай пад уладай сваёй дынастыі. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння Куляндыі ў асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, згадваючы ягоны ўдзел у бітве пад Кірхгольмам і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам

Бібліяграфія і спасылкі

 Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. Катэгорыя:Польска-шведскія войны Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі