Ясака́р, Таполя чорная, Таполя цьмяная (Populus nigra) — лістападнае дрэва роду сямейства . Меданосная, дубільная, эфіраалейная, фарбавальная, лекавая, драўнінная, дэкаратыўная расліна, культывуецца ў азеляненні.
Назва
Таполя чорная, ясакар, топальFederowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897З. Верас, Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. — Вiльня, Субач 2, 1924.Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. — Горы-Горкі, 1927.Носович И. И. Словарь белорусского наречия. — Спб, 1870.Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. — Могілев.Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. — Горы-Горки, 1927..
Сінонімы Паводле Germplasm Resources Information Network, у сінаніміку віду ўваходзяць назвыГл. спасылку ў картцы расліны:
The Plant List прыводзіць у якасці сінонімe толькі адну назву — .
Батанічнае апісанне
Ясакар — дрэва першай велічыні, якое дасягае 30—35 метры вышыні і 1—2 метры ў дыяметры ствала. Дрэва можа дасягнуць узросту 200—300 гадоў.
Каранёвая сістэма добра разгалінаваная. Яна ўключае ў сябе паверхневыя і нахільна распаўсюджаныя карані, ад якіх адыходзяць глыбока пранікальныя ў глебу якарныя карані. Пры намяці самай ніжняй часткі ствала пяском і глеем утвараюцца прыдаткавыя карані, якія фармуюць у той ці іншай меры выяўлены другі ярус. Магутная каранёвая сістэма забяспечвае добры рост усёй масы дрэва і разам з тым надае яму высокую ўстойлівасць у перыяд плыні паводкавых вод і руху лёду, а таксама моцных парываў ветру. Ветравалы не характэрныя для ясакару. Валодае вялікай здольнасцю ўтвараць параснік на пнях.
Ствол адзінарны альбо разгалінаваны, больш ці менш прамы, слабаавальны, у натуральных клонаў з крывізной. Тып галінавання монападыяльны. У сярэднеўзроставых і старых дрэў кара ў ніжняй частцы ствала тоўстая — 4—6 см, цёмна-шэрая, парэпаная, вышэй па ствале — светла-шэрая без расколін. Грабяні скарынкі перарываюцца.
Крона часцей шырокая або яйкападобная, разгалістая, з тоўстымі галінамі, асабліва ў ніжняй частцы ствала.
Гадавыя парасткі голыя, цыліндрычныя, жаўтлява-шэрыя, бліскучыя з бялёсымі чачавічкамі. Парасткавыя — шаравата-зялёныя.
Кара светла-шэрая, у старых дрэў цёмная, амаль чорная, вельмі тоўстая, унутры чырвоная.
Пупышкі зеленавата-бурыя ці бурыя, шматпакроўныя, пупышкавыя лускавінкі свабодныя. Тэрмінальныя (верхавінныя) пупышкі даўжынёй 7—10 (15) мм, падоўжана-авальныя, востраканцовыя, бурыя, бліскучыя, пакрытыя смалістым налётам, пры распусканні клейкія і духмяныя. Бакавыя пупышкі — драбнейшыя, больш ці менш прыціснутыя, ніжнія часта з адхіленай верхавінай.
Лісце простае, чарашковае, суцэльнае, чаргова размешчанае, штогод ападае. Ліставыя пласцінкі голыя, даўжынёй 4—11 см, шырынёй 3—9 см, ромбападобныя альбо авальна-трохкутныя, зверху зялёныя, знізу бялейшыя, з адтатурчанай верхавінай, радзей з кароткім завастрэннем, ля аснавання шырокаклінападобныя ці прамазрэзаныя. Найбольшая шырыня пласцінкі знаходзіцца блізка ад яе заснавання. Адносіны даўжыні ліставай пласцінкі да яе шырыні ў сярэднім роўны 1,34. Край ліставай пласцінкі, за выключэннем аснавання і адтатурчанай верхавіны, пільчаты (дробнапільчаты, буйнапільчаты, няроўнапільчаты), часам вострагародчаты, з залозістымі зубцамі. Хвосцікі голыя, з бакоў пляскатыя, карацей ліставай пласцінкі, ля аснавання пласцінак без залозак. Ліставыя рубцы сэрцападобныя. Жылкаванне лісця пёрыстае. Ліставы след трохпучковы. Эпідэрма аднаслаёвая. Вусцейкі размешчаны на абодвух баках ліставай пласцінкі, але больш шматлікія на ніжнім баку. Сярэдняя даўжыня замыкальных клетак каля 30 мкм. У адной замыкальнай клетцы змяшчаецца 7-10 (12) хларапластаў. Вельмі моцна вар’іруюць велічыня і форма лісця на падоўжаных парастках маладых дрэў і на хуткарослых каранёвых атожылках.
Таполя чорная — . Цвіце ў канцы красавіка — пачатку мая, амаль адначасова з распусканнем лісця. Спосаб апылення — анемафільны (ветраапыленне). Суквецці аднаполыя, шматкветкавыя, вісячыя завушніцы.
Мужчынскія завушніцы даўжынёй 6—9 см. Прыкветкі бурыя, звычайна голыя, 3—5 мм даўжынёй, глыбока надрэзаныя, махрыстыя. На фоне светла-зялёнага авальна-даўгаватым дыску (тору) 8—30 (45) тычынак з ярка-пурпурнымі пылавікамі. Дыяметр афарбаваных (набраклых) пылковых зерняў роўны ~ 28 мкм.
Жаночыя завушніцы даўжынёй 5—6 см з 30—40 кветкамі, якія сядзяць на кароткіх Кветаножках. Завязь да паловы або да ²/3 заключана ў калякветнік. Пасля апладнення кветак завушніцы павялічваюцца да 8—11 см. У лабараторных умовах пры тэмпературы паветра 18—22 °C насенне спее праз 28-30 дзён пасля апылення кветак, у натуральных умовах гэты перыяд значна больш.
Плод — аднагнездавая шматнасенная сухая двухстворкавая каробачка даўжынёй 5—7 мм, таўшчынёй 3—5 мм, якая змяшчае 10—12 семачак даўжынёй 2—2,5 мм. Насенне забяспечанае пучком шаўкавістых валасінак, якія спрыяюць пераносу іх ветрам.
Дыплоідны лік храмасом 2n = 38.
Геаграфічнае распаўсюджанне
Еўраазіяцкі від. Агульны арэал ясакару шырокі: Еўропа, Сібір (да Енісея), Сярэдняя і Малая Азія, Усходні Казахстан, Заходні Кітай, Іран, Паўночная Афрыка. Культурныя формы шырока распаўсюджаны ў краінах умеранага пояса.
У СНД займае тэрыторыю еўрапейскай часткі на поўначы ад Гродна, Тулы, Яраслаўля, Ніжагародскай вобласці, Кірава, Пермі, на поўдні да Крыма і Каўказа.
У Расіі прымеркаваны галоўным чынам да еўрапейскай часткі. У Сярэдняй Расіі сустракаецца спарадычна, толькі па далінах буйных рэк, не выходзячы за межы Верхняй Волгі і верхніх плыняў Дняпра і Дона. Расце адзінкава, групамі дрэў і невялікімі гаямі па заліўных далінах рэк, на галечных і пясчаных водмелях і сярод заліўных лугоў, на прырэчных пясках, радзей па тэрасах, таксама па пратоках, старыц і берагах азёр. Утварае як чыстыя, так і змешаныя па складзе з , і . Ясакар — прадстаўнік раўнінных лясоў і высока ў горы не падымаецца . У рэдкіх выпадках па горных рэках на Каўказе падымаецца да 1500 м над узроўнем мора, а на Алтаі пранікае да вышыні 1200 м.
Акрамя Усходне-Еўрапейскай раўніны, распаўсюджаны на Паўночным Каўказе і ў сібірскім рэгіёне — у Заходняй Сібіры і паўднёва-заходняй частцы Сярэдняй Сібіры.
На тэрыторыі Расіі самай паўночнай кропкай распаўсюджвання дзікага ясакара з’яўляецца 64° з. ш. на Енісеі, самай усходняй — 96° у. д. на Кане (басейн Енісея).
У Беларусі пашырана пераважна на поўдні.
Ясакар — хуткарослая, марозаўстойлівая парода. Жыве да 300 гадоў.
Спосабы размнажэння і распаўсюджання
Таполя чорная размнажаецца насеннем, пневой зараснікам і каранёвымі атожылкамі.
Таполя чорная — двудохмны, перакрыжавана апыляльны від. На адных яго дрэвах фармуюцца толькі тычыначныя кветкі, на іншых — толькі песцічныя. І толькі ў рэдкіх выпадках сустракаюцца аднадомныя асобіны.
Характэрнай асаблівасцю таполі чорнай, як і іншых відаў роду Populus, з’яўляецца здольнасць вырабляць велізарную колькасць насення і шырока іх рассейваць, адно дрэва дае каля 28.000.000 насення за год. Дрэвы пачынаюць пладаносіць з 10—15 гадоў, часам раней, але масава прадукуюць насенне толькі пасля 20-гадовага ўзросту.
Тэрміны паспявання насення залежаць ад геаграфічнага раёна і клімату. Халоднае вільготнае надвор’е затрымлівае паспяванне насення. У цёплую сухую надвор’е насенныя скрыначкі раскрываюцца значна раней і даволі хутка. Ва ўмовах Сярэдняй Расіі плады звычайна спеюць у маі — чэрвені.
Кожная каробачка ўтрымлівае 10—12 насення. У кроне дарослага дрэва каробачки раскрываюцца на працягу прыкладна 3-4 дзён. Маса 1000 семачак у сярэднім роўная 0,76 г. Забяспечаныя пучком тонкіх шаўкавістых валасінак, яны лёгка разносяцца ветрам на значныя адлегласці ад мацярынскага дрэва, а таксама паспяхова распаўсюджваюцца цягам рачной вады.
Насенне ясакара не мае перыяду фізіялагічнага супакою, але лабараторная ўсходжасць насення даволі высокая (95—98 %), яна хутка зніжаецца пры захоўванні ў пакаёвых умовах пры тэмпературы 18—22 °C. Аднак жыццяздольнасць іх можна падоўжыць на 1—2 гады, захоўваючы пры нізкай тэмпературы (ад −3 да −8 °C) і нізкай адноснай вільготнасці паветра (6 %).
У вільготным асяроддзі свежае насенне брыняе праз 5—6 гадзін. Затым лупіна ля аснавання семені разрываецца і з’яўляецца , які ў працэсе росту выгінаецца ўніз да . Прыкладна праз 15-18 гадзін пасля пасеву (у некаторых праросткаў — праз 12—14 гадзін) ля аснавання гіпакотыля утвараюцца шматлікія доўгія валасінкі, з дапамогай якіх замацоўваецца на субстраце. У пачатку другіх сутак у цэнтры аснавання гіпакотыля пачынаецца адрастанне . З яго з’яўленнем семядолі, павялічваюцца ў памеры, мацней разрываюць насенную абалонку, паступова зрушваючы, а затым скідваючы яе. Масавае вызваленне семядоляў ад насеннай абалонкі адбываецца праз 26—30 гадзін пасля пасеву насення. Прыкладна праз 40 гадзін пасля пасева гіпакотыль у абсалютнай большасці праросткаў прымае вертыкальнае становішча, а семядолі цалкам раскрываюцца і прымаюць пяшчотна-зялёную афарбоўку. Пасля гэтага прыкметна ўзмацняецца рост галоўнага кораня, і на яго паверхні з’яўляюцца каранёвыя валасінкі — фармуецца ўсмоктвальная зона кораня. Прыкладна праз два тыдні з’яўляецца сапраўдны ліст і амаль адначасова з ім — другі.
Насеннае аднаўленне з’яўляецца першапачатковым этапам фарміравання натуральнага насаджэння з таполі чорнай. Працэс утварэння поймавага лесу адбываецца на адкрытых добра асветленых і пазбаўленых травянога покрыва пясчаных і пясчана-галечнікавых водмелях. Пасля спаду паводкавых вод гэтыя водмелі валодаюць добрай аэрацыя, паверхня іх дастаткова увільготнена і добра награваецца ў дзённы час, субстрат характарызуецца нейтральнасцю і адсутнасцю засоленасці.
Укараненне і выжыванне маладых сеянцоў найбольш паспяхова адбываецца ва ўмовах, пры якіх не адбываецца іх змыванне патокамі вады, а карані пры гэтым увесь час знаходзяцца ў вільготным асяроддзі. Асабліва гэта важна ў першыя 1—1,5 месяца жыцця сеянцоў, калі ў іх слаба развіта каранёвая сістэма і яны няўстойлівыя да засухі. Таму пры адсутнасці аптымальных умоў для паспяховага ўкаранення і прарастання насення насеннае аднаўленне на канкрэтным месцапражыванні можа адбыцца не ў першы год утварэння водмеляў, а праз некалькі гадоў.
У вытворчых умовах таполю чорную часам размножваюць насеннем. Размнажэнне такім спосабам дазваляе вырошчваць і адбіраць высакаякасны пасадачны матэрыял для стварэння хуткарослых насаджэнняў. Для пасеву выкарыстоўваюць свежасабранае насенне, вычышчанае ад «пуху». Збіраюць насенне з загадзя адабраных хуткарослых дрэў жаночага полу без гнілі, без маразабойных расколін, з добрай формай ствала і кроны.
Экалогія і фітацэналогія
Таполя чорная расце ў поймах рэк на вільготных алювіяльных пясчаных, пясчана-галечнікавых, супясчаных глеяватых глебах. Гэта пераважна раўнінная расліна, хоць і пранікае ў нізкагор’і. У Саянах падымаецца ў горы да 1100 м, на Алтаі — да 1200 м над узроўнем мора.
У складзе пойменных лясоў яна выконвае важныя водаахоўныя, водарэгулюючыя, берагаахоўныя, і санітарна-гігіенічныя функцыі.
Ясакары экалагічна пластычныя. У развіцці натуральнага ясакоравага насаджэння, у залежнасці ад яго ўзросту, месцазнаходжання ў пойме і працягласці затаплення вылучаюць чатыры этапы: бяспокрыўныя тапольнікі (1—15 гадоў), тапольнікі-жараднякі (20—30 гадоў), сталыя тапольнікі (40—70 гадоў), перастойныя тапольнікі (80—120 гадоў).
Таполя чорная — святлалюбны від расліны. Патрэба ў добрым сонечным асвятленні выяўляецца ўжо ў працэсе прарастання насення і развіцця праросткаў: пры слабым асвятленні праросткі выцягваюцца, становяцца кволымі і масава гінуць у першыя дні жыцця. У змешаных па складзе натуральных і штучных насаджэннях таполяў у барацьбе за святло пераўзыходзіць па інтэнсіўнасці росту іншыя аднаўзроставыя з ім віды драўняных раслін.