Глог, Баярышнік (Crataegus) — род лістападных, рэдка паўвечназялёных высокіх кустоў або невялікіх дрэў, якія адносяцца да сямейства .
Шырока выкарыстоўваецца як дэкаратыўная і лекавая расліна. Плады ўжываюцца ў ежу. Меданос.
Назва Навуковая назва паходзіць ад («моцны»), што адлюстроўвае або ўласцівасць драўніны — моцнай і цвёрдай, або здольнасць расліны жыць доўга: узрост глогу можа дасягаць 300 гадоў.
Распаўсюджанне і экалогія Глог распаўсюджаны пераважна ва ўмераных раёнах паўночнага паўшар’я ў межах паміж 30° і 60° п. ш ., галоўным чынам у Паўночнай Амерыцы, а таксама Еўразіі.
У Беларусі 2 дзікарослыя віды: , База Растения Беларуси .
У прыродзе глог сустракаюцца звычайна адзінкава ці групамі ў зарасніках кустоў, па ўзлескам, на высечках і палянах, на асыпках, радзей яны растуць у негустых лясах і зусім не сустракаюцца пад густым драўняным полагам.
Распаўсюджаныя ад узроўню мора да верхняй мяжы лясной расліннасці ў гарах, у самых розных умовах рэльефу і на розных грунтах.
Да глебы не патрабавальны, але лепш развіваецца на глыбокіх, сярэднявільготных, добра дрэнажаваных урадлівых цяжкіх глебах; станоўча рэагуюць на прысутнасць вапны ў глебе. У культуры непераборлівыя, у пераважнай большасці зімаўстойлівыя, святлалюбныя. Не патрабуюць спецыяльнага догляду, акрамя перыядычнай падрэзкі і выразкі сухіх галін; пры перасадцы, якую глог у маладым узросце пераносяць лёгка, неабходная моцная падрэзка; магчымая перасадка глогу і летам, у пакрытым лісцем стане.
Растуць на схілах у далінах рэк і катлавінах азёр, у хмызняках, мяшаных лясах і на ўзлесках.
Апісанне
Лістападныя, рэдка шматгадовазялёныя кусты і невялікія дрэвы вышынёй да 15 м, з парасткамі, якія ўкрытыя калючкамі даўжынёй 0,5 — 15 см. Кветкі двухполыя, пераважна белыя або ружова-белыя, з моцным водарам мігдалаў. Цвітуць у канцы мая — пачатку чэрвеняДикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил..
Плады яблыкападобныя, чырвоныя, амаль чорныя, аранжавыя, жоўтыя або зеленавата-жоўтыя, выспяваюць у верасні — кастрычніку. Сакавітыя, смачныя, маюць 4 — 11 % цукроў, 0,5 — 0,7 % арганічных кіслот (у асноўным вінна-каменнай і лімоннай), 20 — 100мг % вітаміну C, 2 — 3 мг % каратыну, 4 — 6 мг % вітаміну E. Асабліва багатыя пектынам — 1,9 %, і сарбітам (у высушаных пладах да 22,5 %).
Размнажэнне Глог размножваюць пасевам насеннем, каранёвымі атожылкамі, а культурныя сарты — прышчэпкай.
Пры насенным размнажэнні патрабуецца доўгая — да 7-8 месяцаў — стратыфікацыя. Пры восеньскім пасеве ў садзе насенне вясной прарастае не ўсё і даволі доўга. У першы год звычайна прарастае 20-30 % насення. Частка насення ўсходзіць на наступны год. Працэнт усходжасці павялічваецца, калі насенне перад пасевам падвергнуць скарыфікацыі або стратыфікацыі.
Чаранкаванне вельмі дрэннае; вегетатыўнае размнажэнне іх ажыццяўляецца каранёвымі атожылкамі і атожылкамі; садовыя формы размножваюць прышчэпкай, прычым у якасці прышчэпы звычайна выкарыстоўваюць і .
Біялагічныя асаблівасці Пры прарастанні семядолі выносяцца над зямлёй; яны яйкападобныя або эліптычныя, некалькі мясістыя, голыя, кароткачарашковыя, даўжынёй 4-13 мм. Падсемядольная частка усходаў даўжынёй 1-6 см, голая, звычайна чырвоная. Першае лісце чарговае, збліжанае, значна менш нармальнае і з менш глыбока і інтэнсіўна парэзанай пласцінкай.
На працягу першага года або першых двух гадоў сеянцы растуць павольна; гадавы прырост не перавышае 7-20 см, затым прырост павялічваецца і дасягае 30-40 (да 60) см у год, што працягваецца да 6-8-гадовага ўзросту; пасля гэтага рост зноў запавольваецца.
Цвіценне і плоданашэнне надыходзіць ва ўзросце 10-15 гадоў. Працягласць жыцця — 200—300 (да 400) гадоў.
Шкоднікі Галоўнымі шкоднікамі глога з’яўляюцца матылькі — , , , ; тлі — , ; усе яны пашкоджваюць лісце і пупышкі; акрамя таго, пашкоджвае ствалы і галіны.
Найбольш сур’ёзнымі хваробамі глога з’яўляюцца і .
Батанічнае апісанне
Знешні выгляд
Глогі — лістападныя, рэдка паўвечназялёныя дрэвы вышынёй 3-5 м, часам да 10-12 м, нярэдка шматствольныя або якія растуць кустападобна. Крона шчыльная, круглявая, шарападобная або яйкападобная, нярэдка асіметрычная.
Кара ствала карычневая або шэрая, нераўнамерна рабрыстая або трэшчынаватая, у асобных відаў адслойваецца небуйнымі пласцінкамі. Галіны моцныя, прамыя або некалькі зігзагападобныя, радзей плакучыя; маладыя парасткі пурпурна-чырвоныя, голыя або густа апушаныя, да лямцавых. Асяродак парасткаў круглявы, па краях вышчэрблены, белы да светла-зялёнай.
У большасці відаў маюцца шматлікія калючкі, якія з’яўляюцца перайначанымі скарочанымі парасткамі і развіваюцца з пазушных пупышак у ніжняй частцы парасткаў адначасова з лісцем і на год раней, чым адпаведныя пупышкі ў верхняй частцы парасткаў. Калючкі звычайна бязлісцевыя, даўжынёй 0,5-1 см да 6-7 і нават 10 см, радзей пакрытыя лісцем. У еўрапейскіх і азіяцкіх відаў калючкі дробныя або зусім адсутнічаюць. Парасткі вельмі рэдка заканчваюцца калючкай. Пупышкі размяшчаюцца збоку ад калючкі, ля яе аснавання, радзей пупышкі сядзяць па абодвум бакам калючкі.
Лісце
Пупышкі яйкападобна-круглявыя, канічныя або даўгаватыя, завостраныя або, часцей, прытупленыя, даўжынёй 2-10 мм; лускавінкі ў ліку 4-6, размешчаныя спіральна, светла- або цёмна-бурыя, з кармінавым адценнем, але па краях нярэдка з больш светлай аблямоўкай, часцей голыя, бліскучыя, радзей раснічастыя па краі ці валасістыя. Ліставы рубец вузкі, з трыма слядамі, якія часам прыкметныя толькі пасля зрэзу з рубца коркавай тканіны.
Лісце размешчана спіральна, нярэдка скучана на канцах кароткіх парасткаў, яйкападобнае або зваротнаяйкападобнае, радзей круглявае, ромбічнае або эліптычнае, з суцэльнай, пёрыста-надрэзанай, лопасцевай або рассечанай пласцінкай, глыбока і буйна зубчастае або пільчатае, радзей цэльнакрайняе, даўжынёй 1-12 см, голае або густа апушанае, знізу да лямцавага, чарашковае, радзей амаль сядзячае. На доўгіх парастках буйней і больш глыбока лопасцевае, чым на кароткіх, у той жа час ніжняе лісце кароткіх парасткаў звычайна драбней верхніх і слаба парэзанае.
Прылісткі ў многіх відаў рана ападаюць.
Увосень лісце некаторых глогаў ярка афарбоўваецца ў залацісты, аранжавы і пурпуравы колеры, у шматлікіх відаў яно доўга захоўваюцца, не змяняючы афарбоўкі, і ападае зялёным або бурэе.
Плады
Плод — дробны яблык, утвораны з гінецыя, зарослага звонку гіпантыям, памер 0,5-4 см. Спеюць у верасні — кастрычніку. Плады глогу бываюць шарападобнымі, грушападобнымі, выцягнутымі; з адной або некалькімі (да 5) буйнымі, вельмі трывалымі трохграневыя костачкамі. Размешчаны гэтыя костачкі каля чашачкі на верхавіне плоду і злёгку прыкрытыя скуркай.
Костачкі з вельмі цвёрдай камяністай абалонкай, жаўтлявыя або бураватыя, трохграневыя, сціснутыя з бакоў і кілеватыя, гладкія, рабрыстыя, выемчатые або вышчарбленыя; гіпастыль (месца прымацавання слупка да косткі) рознай велічыні і формы.
Афарбоўка пладоў залежыць ад выгляду і сорту, яна можа быць бледнай памяранцава-жоўтай, чырвонай, ярка-аранжавай, радзей амаль чорнай.
Памер пладоў гэтак жа розны, як і іх афарбоўка. У яны ўсяго 5-7 мм у дыяметры, а ў буйнаплодных амерыканскіх відаў — амаль 3, радзей 4 см. У культуру ўводзяцца буйнаплодныя віды, такія, як , і . Усе яны пладаносяць штогод, высокаўраджайныя. Іх плады падобныя на яблыкі Ранетка, але адрозніваюцца кароткай пладаножкай. У залежнасці ад віду з аднаго дрэва збіраюць ад 10 да 50 кг пладоў.
Цвіценне і плоданашэнне Кветкі распускаюцца вясной або ў пачатку лета, пасля лісця, у перыяд, калі апошнія яшчэ не дасягнулі нармальнай велічыні, меданосныя, але валодаюць непрыемным пахам і апыляюцца галоўным чынам рознымі мухамі, а таксама жукамі і пчоламі. У канцы цвіцення, калі тычынкі цалкам развітыя, магчыма і самаапыленне.
Драўніна Драўніна бялёса-ружовая, чырванавата-жоўтая або чырвоная, з падзелам на ядро, магчыма часам паталагічнага паходжання, спелую драўніну і абалону; ядро цёмнага колеру, чырвона-бурае ці нават чорна-бурае. Гадавыя кольцы прыкметныя. Сасуды з простай перфарацыяй. Міжсасудзістая поравасць супратыўная, радзей чарговая. У — на сценках сасудаў маецца штрыхаванасць. Валокны з акаймаванымі норамі. Драўніна рассеяна-сасудзістая, часам з тэндэнцыяй да кольцасасудзістасці. Драўняная парэнхіма дыфузная, збольшага паратрахеальная. Прамяні гетэрагенныя, часам з некаторай тэндэнцыяй да гамагеннасці, адна-трохрадныя. Асобныя віды роду Глог моцна вар’іруе па прыкметах будовы драўніны.
Драўніна выкарыстоўваецца для вырабу дзяржальняў да ударных інструментах, на розныя прадметы хатняга ўжытку, такарныя і разьбяныя вырабы і г. д. Выпрабоўвалася яна на гравіравальныя дошкі і паказала даволі здавальняючыя вынікі. Некаторыя віды глогу (напрыклад ) дасягаюць вышыні 8 м і ўтвараюць даволі вялікую масу драўніны, таму эксплуатацыя іх цалкам магчымая. Вялікую каштоўнасць па афарбоўцы і прыгажосці малюнка маюць глогавыя капы (наплывы).
Значэнне і ўжыванне
Харчовае прымяненне
Многія віды глогу — каштоўныя харчовыя і лекавыя расліны. Спелыя плады ў свежым выглядзе мяккія, сопкія і смачныя, па лячэбнай каштоўнасці мала саступаюць шыпшыне. Утрымліваюць ад 4 да 11 % цукру, у асноўным фруктозы, так што іх можна есць і пры цукровым дыябеце, а таксама комплекс біялагічна актыўных рэчываў — трыцерпенавых кіслот (алеанавая, урсолавая і кратэгавая), халіну і ацэтылхаліну, кверцэціну, дубільных рэчываў, фітастэрыны, віннай і лімоннай кіслаты, вітамінаў А, С, Р. Утрыманне кіслот невялікае і вагаецца ад 0,26 да 0,93 %. У больш сакавітых пладах яно вышэй; сопкія сухаватыя плады амаль пазбаўленыя кіслот. Утрыманне вітамінаў дасягае: вітаміна С — 31-108 мг% (у амерыканскіх відаў да 257,3), вітаміна Р — 330—680 мг%, каратыну 2-4 мг% (у амерыканскіх відаў да 75). Даволі шмат пекціну, які пры перапрацоўцы не толькі ўтварае жэле, але і выводзіць з арганізма солі цяжкіх металаў і іншыя шкодныя рэчывы.
Плады буйнаплодных відаў смачныя, іх можна ёсць свежымі, перапрацоўваць на павідла, віно, кампот і заварваць як гарбату. З глогу гатуюць кісялі, сокі — часцей у спалучэнні з сокамі кіслых ягад (чорнай парэчкі, журавін, барбарысу) і яблыкаў, джэмы, варэнне, жэле, мармелады, кампоты. Высушаныя плады ўжываюць як сурагат кавы.
Плады глогу, якія маюць сухую сопкую мякаць, выкарыстоўваюць у асноўным сушанымі. Іх размалываюць у муку, якую дадаюць пры выпечцы хлебу і кандытарскіх вырабаў.
У заходнееўрапейскай кулінарыі даўней жэле служыла гарнірам да мясных страў; дзеці вясной елі почкі кветак глогу, з іх таксама гатавалі салаты. У шляхецкай кулінарыі XIX — XX ст. былі папулярныя салодкія супы з глогу.
Медыцынскае прымяненне
Пачынаючы з XVI стагоддзя глог выкарыстоўваецца ў медыцыне. У ранейшыя часы яго ўжывалі толькі як звязальны сродак пры паносах і дызентэрыі. З XIX стагоддзя сталі выкарыстоўваць чай з кветак і лісця як крывеачышчальны сродак, а з пачатку XX стагоддзя экстракт з пладоў або настой з кветак глогу рэкамендуюцца як лекі пры захворваннях сэрца і сасудаў.
Лекавыя сродкі, вырабленыя з глогу, валодаюць кардыятанічным дзеяннем. Яны ўзмацняюць скарачэнні міякарду, але памяншаюць яго ўзбудлівасць; трытэрпенавыя кіслоты ўзмацняюць кровазварот у вянцовых сасудах і ў сасудах мозгу, павышаюць адчувальнасць сардэчнай мышцы да дзеяння сардэчных гліказідаў, ліквідуюць боль і дыскамфорт у вобласці сэрца. Прэпараты глогу ўжываюць у комплекснай тэрапіі функцыянальных расстройстваў сардэчнай дзейнасці, кардыялгій, клімактэрычнага сіндрому, гіпертанічнай хваробы, астэна-неўратычных станаўФ. П. Тринус. Фармако-терапевтический справочник. — 6-е изд. — Киев: Здоров’я, 1989. — 640 с..
У навуковай медыцыне выкарыстоўваюцца спіртавая настойка, а таксама вадкі і густы экстракт з кветак і пладоў. У народнай медыцыне прымяненне ў тых жа мэтах маюць кветкі глогу (радзей плады, і тое больш у мэтах харчавання)М. А. Носаль, И. М. Носаль. Лекарственные растения и способы их применения в народе / Под ред. акад. АН УССР . — Киев: Госмедиздат УССР, 1959..