О́бер Ост (ад — «Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўсімі германскімі ўзброенымі сіламі на Усходзе») — орган ваеннай улады Германскай імперыі і аднайменная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка падчас Першай сусветнай вайны на тэрыторыі Усходняга фронту. Пасля паспяховага германскага наступлення 1915 года і пазнейшага заключэння Брэсцкага міру пад кіраўніцтва гэтай структуры перайшлі шырокія заходнія рэгіёны тагачаснай Расійскай імперыі. Тэрыторыя Обер Ост ахоплівала Літву (без Клайпеды, якая на той момант належала Германіі), поўдзень Латвіі, цэнтральную і заходнюю часткі Беларусі, а таксама ўсходнія тэрыторыі сучаснай Польшчы, што агулам складала плошчу прыкладна ў 108 808 км².
Гісторыя стварэння і кіраўніцтва Структура была створана ў лістападзе 1914 года. Першым на чале ведамства стаў Паўль фон Гіндэнбург — ваенны герой Прусіі і будучы прэзідэнт Веймарскай рэспублікі. Яго намеснікам і начальнікам штаба, які фактычна выбудаваў усю сістэму кіравання гэтым велізарным абшарам, стаў Эрых Людэндорф.
Пасля таго як Гіндэнбург і Людэндорф у жніўні 1916 года ўзялі на сябе Вярхоўнае камандаванне ўсімі германскімі ўзброенымі сіламі, Галоўнакамандуючым на Усходзе стаў прынц Леапольд Баварскі, а начальнікам штаба — палкоўнік (пазней генерал-маёр) Макс Гофман. Пасля заканчэння вайны і да канчатковага вываду войскаў Эрых Людэндорф планаваў засвоіць гэтыя землі ў якасці месца для пасялення сваіх дэмабілізаваных салдат, а таксама германскіх бежанцаў з унутраных частак Расіі.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне Для кіравання акупаванымі тэрыторыямі 4 лістапада 1915 года было створана Галоўнае ўпраўленне Обер Ост (). У адміністрацыйна-тэрытарыяльным плане Обер Ост першапачаткова падзяляўся на шэсць акруг, якія пазней былі ўзбуйнены да трох буйных рэгіёнаў (): Курляндыя, Літва і Беласток-Гродна. Паводле нямецкіх статыстычных дадзеных 1916 года агульная плошча тэрыторыі складала 108 808 км², а насельніцтва налічвала каля 2 909 935 чалавек.
Сярод ваенных падраздзяленняў на тэрыторыі Обер Ост былі размешчаны 8-я, 9-я, 10-я і 12-я германскія арміі. Унутры рэгіёнаў стваралася разгалінаваная сетка паліцэйскіх, эканамічных і мытных устаноў, уключаючы Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне Літвы і Курляндыі і спецыялізаваныя ваенныя лясныя ўпраўленні, якія забяспечвалі максімальную эксплуатацыю мясцовых рэсурсаў на карысць германскай ваеннай эканомікі. У часы кіравання Людэндорфа Обер Ост хутка выйшаў на высокія паказчыкі вытворчасці харчавання і нават пачаў экспарт лішкаў вытворчасці ў цэнтральную Германію, нягледзячы на голад сярод мясцовага насельніцтва.
Палітычны і эканамічны лад Падчас існавання Обер Ост на акупіраваных тэрыторыях была ўстаноўлена надзвычай жорсткая сістэма ўлады і татальнага кантролю. Спецыяльнае ведамства пад назвай «Транспартная палітыка» () падзяліла зямельныя надзелы без уліку існай на той момант сацыяльнай і этнічнай арганізацыі. Дзеля барацьбы са шпіянажам і ўтрымання парадку было катэгарычна забаронена перасякаць межы паветаў без спецыяльных пропускаў, з-за чаго многія мясцовыя жыхары, у тым ліку яўрэйскія гандляры, былі пазбаўлены магчымасці зарабляць на жыццё.
З лістапада 1915 года на тэрыторыі Обер Ост была ўведзена сістэма абавязковай пашпартызацыі для ўсіх жыхароў старэйшых за дзесяць гадоў. Выдаваліся двумоўныя пашпарты — абавязкова на нямецкай мове і на выбар атрымальніка на польскай, латышскай, літоўскай або на ідыш. З сакавіка 1916 года, дзякуючы высілкам дзеячаў беларускага нацыянальнага руху, з'явілася магчымасць атрымаць пашпарт і на беларускай мове. Гэтыя пашпарты () сталі аднымі з першых афіцыйных дакументаў у гісторыі, у якіх юрыдычна ўжывалася беларуская мова.
Эканамічнае жыццё цалкам падпарадкоўвалася ваенным патрэбам. Для разлікаў была ўведзена спецыяльная акупацыйная валюта — ост-рубель, а пазней ост-марка. Мясцовае насельніцтва абавязвалі плаціць шматлікія падаткі (у тым ліку на сабак і перамяшчэнне) і прыцягвалі да прымусовых работ у працоўных батальёнах на лесанарыхтоўках і будаўніцтве ваенных аб'ектаў.
Зносіны з мясцовым насельніцтвам і адукацыя Адміністрацыя Обер Ост мела значныя складанасці ў зносінах з мясцовымі жыхарамі з-за шматнацыянальнага характару рэгіёна. Нямецкая ваенная ўлада афіцыйна выкарыстоўвала прынцып роўнага стаўлення да ўсіх нацыянальнасцей і моў акупаванай тэрыторыі (беларусаў, палякаў, літоўцаў, яўрэяў, латышоў), разглядаючы мясцовыя нацыянальныя рухі як карысную процівагу расійскаму ўплыву і адзін аднаму.
З прадстаўнікамі вышэйшых класаў мясцовых жыхароў нямецкія салдаты маглі кантактаваць з дапамогай нямецкай або французскай моў, яўрэйскае насельніцтва ў мястэчках магло размаўляць на ідышы (які належыць да германскіх моў і мае падабенствы з нямецкай, праз што немцы былі ў стане яго разумець). Аднак у сельскай мясцовасці салдатам даводзілася разлічваць толькі на наяўнасць людзей, якія маглі б перакладаць загады на адну з мясцовых моў. Часам для распаўсюджвання пастаноў прыцягвалася мясцовае духавенства як эфектыўны пасрэднік. Органы ўлады Обер Ост не ўспрымалі мясцовую культуру як самакаштоўную і прадпрымалі намаганні па так званым «цывілізаванні» мясцовага насельніцтва, спрабуючы інтэграваць яго ў сістэму нямецкага грамадства. Збудаваныя чыгункі і масты часта былі дазволены да выкарыстання толькі нямецкім прадстаўнікам, а мясцовыя настаўнікі на пачатку акупацыі замяняліся нямецкімі ваеннымі.
Тым не менш, пазней германскія ўлады спрабавалі праводзіць палітыку аднолькавага стаўлення да ўсіх нацыянальнасцей, гуляючы на міжнацыянальных супярэчнасцях. Гэта праяўлялася ў дазволе адкрыцця школ з нацыянальнымі мовамі навучання. Да вясны 1918 года ў зоне Обер Ост было арганізавана 710 школ з літоўскай мовай навучання, 299 з польскай і 89 з беларускай. Галоўнымі праблемамі пры адкрыцці беларускіх школ былі катастрафічны недахоп настаўнікаў і падручнікаў, а таксама моцнае супрацьдзеянне мясцовага польскага каталіцкага духавенства. Пры гэтым абавязковай мовай для вывучэння ва ўсіх школах заставалася нямецкая.
Увогуле ў перыяд існавання Обер Ост беларуская мова і культура ўпершыню атрымалі магчымасць для легальнага развіцця, няхай і абмежаванага. Немцы дазволілі працу дабрачынных камітэтаў, выдавецкую дзейнасць на нацыянальных мовах, уключаючы беларускую (напрыклад, у Вільні выдавалася беларускамоўная газета «Гоман»), а таксама праводзілі даследаванні па этнаграфіі і геаграфіі краю (як, напрыклад, стварэнне слоўнікаў і выданне зборніка «Das Litauen-Buch»).
У цэлым адміністрацыя не здолела заваяваць давер мясцовых жыхароў з прычыны пастаяннага павелічэння падаткаў, жорсткіх рэквізіцый маёмасці і поўнай адсутнасці ў насельніцтва палітычных правоў.
Наступствы і распад Пасля здзяйснення Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі і заключэння Брэсцкага міру германскае кіраўніцтва пачало рэалізоўваць планы па стварэнні буферных дзяржаў пад сваім пратэктаратам. Так, на поўначы было абвешчана Аб'яднанае Балтыйскае герцагства, а ў Літве была ўсталявана манархія пад назвай Каралеўства Літва на чале з нямецкім прынцам, які прыняў імя Міндоўг II.
Пасля разгрому блоку Цэнтральных дзяржаў у вайне і пачатку Лістападаўскай рэвалюцыі ў Германіі ў канцы 1918 — пачатку 1919 года нямецкія войскі пачалі паступова адступаць з тэрыторыі Обер Ост. У атрыманым адміністрацыйным вакууме мясцовыя нацыянальныя рухі паспрабавалі ўзяць уладу ў свае рукі і заснаваць уласныя нацыянальныя дзяржавы. Разуменне межаў будучых дзяржаў у розных нацыянальных рухаў істотна адрознівалася, што прывяло да жорсткіх узаемных тэрытарыяльных прэтэнзій і ўзброеных канфліктаў. Адначасова пачаліся сутыкненні з расійскімі бальшавікамі, якія ставілі на мэце распаўсюджванне савецкай улады на ўсю тэрыторыю былой Расійскай імперыі.
Спробу стварыць незалежную нацыянальную дзяржаву зрабілі і прадстаўнікі беларускага нацыянальнага руху, абвясціўшы ў сакавіку 1918 года Беларускую Народную Рэспубліку (БНР). Аднак ва ўмовах германскай акупацыі Обер Ост не дазволіў ураду БНР пераняць рэальную ўладу, сфарміраваць паўнавартасную армію і ўзяць пад кантроль фінансы. У выніку пасля адыходу немцаў тэрыторыя сучаснай Беларусі была занята спачатку войскамі Савецкай Расіі, а затым стала арэнай савецка-польскай вайны.
На руінах адміністрацыйнай прасторы Обер Ост урэшце ўзніклі ці замацаваліся такія дзяржавы, як Латвія, Літва, Эстонія, Польская Рэспубліка і Беларуская ССР.
Гістарычныя ацэнкі Амерыканскі гісторык Веяс Габрыэль Люлевічус у сваёй працы «War Land on the Eastern Front: Culture, National Identity, and German Occupation in World War I» выказаў меркаванне, што нямецкая палітыка ў дачыненні да тэрыторый Обер Ост прама карэлявала з пазнейшай расавай і каланіяльнай палітыкай Нацысцкай Германіі на акупіраваных ёю ўсходніх тэрыторыях падчас Другой сусветнай вайны. Люлевічус сцвярджае, што менавіта тады нямецкія вайскоўцы пачалі ўспрымаць гэты рэгіён як дзікую тэрыторыю, ахопленую «хаосам, хваробамі і варварствам», якую неабходна бязлітасна каланізаваць і падпарадкаваць «нямецкаму парадку».
Люлевічус абапіраўся на значную колькасць доказаў са штабных дакументаў, лістоў і дзённікаў. Аднак некаторыя іншыя гісторыкі крытыкуюць яго пазіцыю за аднабокасць, паколькі ў працы не згадваюцца выпадкі станоўчага ўздзеяння ці кампраміснай палітыкі немцаў адносна мясцовага насельніцтва (напрыклад, згаданы дазвол на адкрыццё беларускамоўных школ і развіццё нацыянальнага друку). Таксама крытыкі адзначаюць, што Люлевічус недастаткова звязвае досвед палітыкі ў Обер Ост з ранейшай палітыкай Германіі ў яе афрыканскіх каланіяльных уладаннях.
Крыніцы
Літаратура
Vejas Gabriel Liulevicius: War Land on the Eastern Front: Culture, National Identity, and German Occupation in World War I — review by Matthew R. Schwonek in The Journal of Military History, Vol. 65, No. 1. (Jan., 2001), pp. 212-213. Stone, N (1975). The eastern front 1914—1917. New York: Charles Scribner’s Sons. Davies, Norman (1972). White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War, 1919-20. (2004 edition: ISBN 0-7126-0694-7)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1914 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе Катэгорыя:Першая сусветная вайна Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)