Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)

Канстытуцыйны крызіс у Расіі (таксама вядомы як Разгон З’езда народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі, «Расстрэл Белага дома», «Расстрэл Дома Саветаў», «Кастрычніцкае паўстанне 1993 года», «Кастрычніцкі путч», «Ельцынскі пераварот 1993 года»«Ньюсуик»: Ельцинский переворот // «Советская Россия». — N 116 (10979), четверг, 30 сентября 1993 г.) — унутрыпалітычны канфлікт у Расійскай Федэрацыі 21 верасня—4 кастрычніка 1993 года. Адбыўся з прычыны канстытуцыйнага крызісу, які развіваўся з 1992 года. Вынікам супрацьстаяння стала гвалтоўнае спыненне дзеяння ў Расіі , якая існавала з 1917 года. Працэс суправаджаўся ўзброенымі сутыкненнямі на вуліцах Масквы і няўзгодненымі дзеяннямі войскаў, у ходзе якіх загінулі не менш за 157 чалавек і 384 былі параненыя (з іх 3 і 4 кастрычніка — 124 чалавекі, 348 параненых).

Крызіс стаў наступствам супрацьстаяння дзвюх палітычных сіл: з аднаго боку — прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Барыса Ельцына (гл. Усерасійскі рэферэндум 25 красавіка 1993 года), урада, які ўзначальваўся Віктарам Чарнамырдзіным, часткі народных дэпутатаў і членаў Вярхоўнага Савета — прыхільнікаў прэзідэнта, а з іншага боку — праціўнікаў сацыяльна-эканамічнай палітыкі прэзідэнта і ўрада: віцэ-прэзідэнта Аляксандра Руцкога, асноўнай часткі народных дэпутатаў і членаў Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі на чале з Русланам Хасбулатавым, большасць у якім складаў блок «Расійскае адзінства»15 октября на пресс-конференции депутатский блок «Российское единство» отверг. М. Ширямов. Газета «КоммерсантЪ», № 10 (163) от 16.10.1992. , у які ўваходзілі прадстаўнікі КПРФ, фракцыі «Айчына» (радыкальныя камуністы, адстаўныя вайскоўцы і дэпутаты сацыялістычнай арыентацыіПатриоты берутся восстановить экономику за два месяца. Газета «КоммерсантЪ», № 33 (186) от 12.11.1992. Блоки и фракции российского парламента. В. Прибыловский. «Панорама», N2(32), май 1992. ), «Аграрны саюз», дэпутацкай групы «Расія», якая кантралявалася ініцыятарам аб’яднання камуністычных і нацыяналістычных партыйЗапрос на Бабурина. Н. Анисин. «Завтра», № 26(239). 1 июля 1998. Сяргеем БабурынымКоммунистическая партия Российской Федерации (КПРФ) по книге .

Падзеі пачаліся 21 верасня з выдання прэзідэнтам Барысам Ельцыным указа № 1400 аб роспуску З’езда народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета, чым была парушаная КанстытуцыяЗаключение Конституционного суда Российской Федерации от 21 сентября 1993 года. Адразу пасля выдання гэтага ўказа Ельцын дэ-юрэ быў аўтаматычна адхілены ад пасады прэзідэнта ў адпаведнасці з артыкулам 121.6 канстытуцыі. У той жа дзень сабраўся Прэзідыум Вярхоўнага Савета, які здзяйсняў кантроль за выкананнем канстытуцыіпункт 5 статьи 114 Конституции Российской Федерации — России 1978 года (в редакции 10 декабря 1992 года). Ён канстатаваў гэты юрыдычны фактПостановление Президиума Верховного совета Российской Федерации от 21 сентября 1993 года № 5779-I «О немедленном прекращении полномочий Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина» // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.2. З’езд народных дэпутатаў пацвердзіў гэтае рашэнне і ацаніў дзеянні прэзідэнта як дзяржаўны пераваротПостановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 24 сентября 1993 года № 5807-I «О политическом положении в Российской Федерации в связи с государственным переворотом». Аднак Барыс Ельцын de facto працягваў выконваць паўнамоцтвы прэзідэнта Расіі. 4 кастрычніка З’езд і Вярхоўны Савет былі разагнаныя з прымяненнем зброі і бранятэхнікі.

Істотную ролю ў трагічнай развязцы адыгралі асабістыя амбіцыі старшыні Вярхоўнага Савета Руслана Хасбулатава, якія выявіліся ў яго нежаданні заключаць кампрамісныя пагадненні з адміністрацыяй Барыса Ельцына ў ходзе канфліктуПараллельная власть в Доме Советов. И. Малов. «Век XX и мир», 1994. , а таксама самога Барыса Ельцына, які пасля падпісання ўказа № 1400 адмаўляўся напрамую размаўляць з Хасбулатавым нават тэлефонамСобытия октября 1993 года. Передача «Своими глазами» в эфире радиостанции «Эхо Москвы», 06.10.2008. .

Паводле высноў камісіі Дзяржаўнай Думы, значную ролю ў абвастрэнні абстаноўкі адыгралі дзеянні супрацоўнікаў маскоўскай міліцыі па разгоне мітынгаў і маніфестацый у падтрымку Вярхоўнага Савета і затрыманню іх актыўных удзельнікаў у перыяд з 27 верасня па 2 кастрычніка 1993 года, што ў некаторых выпадках набывала характар масавага збіцця маніфестантаў з прымяненнем спецсродкаўЗаключение комиссии Государственной думы Федерального собрания Российской Федерации по дополнительному изучению и анализу событий, происходивших в Москве 21 сентября — 5 октября 1993 года. Депутат Государственной думы Т. А. Астраханкина. .

З 1 кастрычніка пры пасярэдніцтве патрыярха Алексія II пад эгідай РПЦ праводзіліся перамовы супрацьлеглых бакоў, на якіх прапаноўвалася выпрацаваць «нулявы варыянт» — адначасовыя перавыбары прэзідэнта і народных дэпутатаў. Працяг гэтых перамоў, прызначаны на 16:00 3 кастрычніка, не адбыўся з-за распачатых у Маскве масавых беспарадкаў, узброенага нападу групы абаронцаў Вярхоўнага Савета на чале з Альбертам Макашовым па прызыву в. а. прэзідэнта Аляксандра Руцкога на будынак мэрыі і ад’езду групы ўзброеных прыхільнікаў Вярхоўнага Савета на сагнаных вайсковых грузавіках да тэлецэнтра «Астанкіна»Последняя осень. П. Евдокимов. «Спецназ России», 10 (145) октябрь 2008 года. .

Меркаванні аб пазіцыі Канстытуцыйнага суда Расійскай Федэрацыі з В. Д. Зоркіным на чале разыходзяцца: на думку саміх суддзяў і прыхільнікаў З’езду, ён захоўваў нейтралітэт; на думку прыхільнікаў Ельцына — удзельнічаў на баку З’ездуУказ Президента РФ от 21.09.1993 № 1400 (Заключение Конституционного Суда РФ от 21.09.1993 № З-2).

Расследаванне падзей не было завершана, следчая група была распушчаная пасля таго, як у лютым 1994 годаХасбулатов подписал свой приговор в сауне. А. Руднев. «Утро», 3 октября 2006. Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі прыняла рашэнне аб амністыі для асоб, якія ўдзельнічалі ў падзеях 21 верасня—4 кастрычніка 1993 года, звязаных з выданнем Указа № 1400, і супрацьдзейнічалі яго рэалізацыі, незалежна ад кваліфікацыі дзеянняў паводле артыкулаў КК РСФСРПостановление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации от 23 февраля 1994 г. № 65-1 ГД «Об объявлении политической и экономической амнистии». У выніку грамадства да гэтага часу не мае адназначных адказаў на шэраг ключавых пытанняў пра тыя трагічныя падзеі — у прыватнасці, аб ролі палітычных лідараў, якія выступалі як на адным, так і на другім баку, аб прыналежнасці снайпераў, стралкоў па мірным грамадзянам і супрацоўнікам міліцыі, дзеяннях правакатараў, пра тое, хто вінаваты ў трагічнай развязцы. Маюцца толькі версіі ўдзельнікаў і відавочцаў падзей, следчага распушчанай следчай групы, публіцыстаў і камісіі Дзярждумы РФ, якую ўзначальвае камуністка Таццяна Астраханкіна, якая прыехала ў Маскву са Ржэва ў канцы верасня 1993 года для абароны Дома СаветаўАстраханкина Татьяна Александровна. Биография на сайте «Biografija.ru». , якую таварышы па партыі, у прыватнасці Аляксей Падбярозкін, называлі «артадоксам»А. Подберёзкин. Партийное строительство // Выборы. Законодательство и технологии, № 5, май 2001 г..

У адпаведнасці з новай Канстытуцыяй, прынятай усенародным галасаваннем 12 снежня 1993 года і дзеючай з некаторымі зменамі да цяперашняга часу, прэзідэнт Расійскай Федэрацыі атрымаў істотна больш шырокія паўнамоцтвы, чым па Канстытуцыі 1978 года (са зменамі 1989—1992 гадоў). Пасада віцэ-прэзідэнта РФ была ліквідаваная.

Сутнасць канфлікту

Спасылаючыся на немагчымасць працягу супрацоўніцтва з заканадаўчай уладай, якая стала, на думку прэзідэнта Барыса Ельцына, ва ўмовах эканамічнага крызісу перашкодай на шляху эканамічных рэформ, і ператварэнне Вярхоўнага савета ў «штаб неканструктыўнай апазіцыі», які займаецца палітычнай барацьбойОбращение президента Ельцина к гражданам России в связи с изданием Указа № 1400 по российскому телевидению 21 сентября 1993 г. (из изданного РГТЭУ сборника «Десятый (Чрезвычайный) Съезд народных депутатов Российской Федерации. 23 сентября — 4 октября 1993 года. Стенографический отчет»). , ім быў прагалошаны ўказ № 1400 «Аб паэтапнай канстытуцыйнай рэформе ў Расійскай Федэрацыі», які прадпісваў вышэйшаму органу дзяржаўнай улады Расійскай Федэрацыі — З’езду народных дэпутатаў, а таксама пастаянна дзеючаму заканадаўчаму органу — Вярхоўнаму Савету спыніць сваю дзейнасць. Прэзідэнт прапанаваў дэпутатам вярнуцца на працу ў тыя ўстановы, дзе яны працавалі да свайго абрання, і прыняць удзел у выбарах у новы заканадаўчы орган — Федэральны сход.

Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі сабраўся на экстраннае пасяджэнне і прыйшоў да высновы, што дадзены ўказ у дванаццаці месцах парушае расійскую Канстытуцыю і з’яўляецца падставай для правядзення ў дачыненні да прэзідэнта Ельцына працэдуры імпічменту згодна з артыкулам 121.10 канстытуцыі або для неадкладнага спынення яго паўнамоцтваў з моманту падпісання ўказа № 1400 згодна з артыкулам 121.6 канстытуцыі. Вярхоўны Савет і З’езд народных дэпутатаў адмовіліся падпарадкавацца дадзенаму ўказу прэзідэнта, кваліфікавалі яго дзеянні як дзяржаўны пераварот і на падставе артыкулаў 121.6 і 121.11 канстытуцыі канстатавалі спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта Ельцына з моманту выдання ўказа № 1400 і пераход іх да віцэ-прэзідэнта Руцкога. Да гэтага, вясной 1993 года, З’езд ужо прадпрымаў некалькі спробаў абвясціць імпічмент, аднак у той час яны яшчэ не знайшлі дастатковай падтрымкі. З’езд народных дэпутатаў таксама ініцыяваў рэферэндум, які прадэманстраваў давер большасці грамадзян прэзідэнту Расійскай Федэрацыі Барысу Ельцыну.

Вярхоўным Саветам было прынята рашэнне аб датэрміновым скліканні X Надзвычайнага З’езду народных дэпутатаў (раней ён быў запланаваны на 17 лістапада 1993 годаПостановление Верховного Совета РФ от 4 июня 1993 г. № 5110-I «О порядке согласования и принятия проекта Конституции Российской Федерации» )). Часцям міліцыі (генерал-лейтэнант міліцыі В. Панкратаў), якія падпарадкаваліся Барысу Ельцыну і мэру Масквы Юрыю Лужкову, быў аддадзены загад аб блакадзе Дома Саветаў.

Абарону Дома Саветаў узначалілі в. а. прэзідэнта Расіі Аляксандр Руцкой, старшыня Вярхоўнага Савета Руслан Хасбулатаў і прызначаныя Руцкім міністр абароны Уладзіслаў Ачалаў і яго намеснік Альберт Макашоў.

1 кастрычніка была зроблена спроба мірных перамоў пры пасярэдніцтве Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Алексія II, у ходзе якіх у ноч на 2 кастрычніка было падпісана пагадненне — пратакол № 1 паміж кіраўнікамі палат Вярхоўнага Савета з аднаго боку і прадстаўнікамі вернага Ельцыну ўрада і яго адміністрацыі — з другога — аб правядзенні ўліку і здачы на захоўванне ўсёй зброі, які знаходзіўся ў тым ліку і ў руках у выпадковых асоб, якія абаранялі Дом Саветаў. Пасля падпісання пратакола № 1 у будынак была пададзена электрычнасць і прапушчаны некалькі сотняў журналістаў, прапускны рэжым стаў не такі жорсткі, быў забяспечаны свабодны выхад для ўсіх жадаючых. Аднак пасля ўмяшання старшыні Вярхоўнага Савета Руслана Хасбулатава, які кіраваўся, на погляд аналітыкаў, асабістымі амбіцыямі, каля паўдня 2 кастрычніка з’езд народных дэпутатаў дэнансаваў гэтае пагадненне і перамовы былі спыненыя.