Арцё́м Алякса́ндравіч Ану́фрыеў (нар. 4 кастрычніка 1992) і Мікі́та Вахта́нгавіч Лы́ткін (24 сакавіка 1993 — 30 лістапада 2021) — , адказныя за шэраг злачынстваў, здзейсненых у іркуцкім Акадэмгарадку са снежня 2010 года па красавік 2011 года. Падрабязнасці злачынстваў нават пасля іх арышту доўгі час не разгалошваліся, таму ў прэсе выказвалася думка, што як асноўную зброю яны ўжывалі малаткі (а не кіянкі, як высветлілася пазней), праз гэта Ануфрыеў і Лыткін атрымалі неафіцыйную, але папулярную мянушку «Малаточнікі з Іркуцка». Справа стала першым у Расіі выпадкам, калі абвінавачанне па ч. 1 арт. 282.1 КК РФ (Арганізацыя групоўкі) было выстаўлена толькі двум людзям, а не групоўцы.

У 2013 годзе Іркуцкі абласны суд прысудзіў Ануфрыева да пажыццёвага зняволення, Лыткіна — да 24 гадоў пазбаўлення волі (пазней тэрмін быў скарочаны да 20 гадоў).

Біяграфія

Ануфрыеў Ануфрыеў нарадзіўся 4 кастрычніка 1992 года ў Іркуцку. Рос без бацькі. Знаёмыя Ануфрыевых на судзе апісвалі Арцёма ў дзяцінстве толькі ў станоўчых танах. І ўсё ж, дзяцінства Ануфрыева было вельмі складаным у псіхалагічным плане. Са слоў папярэдняга дырэктара яго школы № 19, маці Арцёма, Ніна Іванаўна, бухгалтар у страхавой кампаніі, вучыла сына ненавідзець людзей, зневажала прылюдна і пераконвала, што навакол ворагі. Калі Арцёму ставілі дрэнныя ацэнкі ў дзённік, маці тут жа пісала заяву: «Ажыццяўляецца псіхалагічны ціск на сына». Калі дрэнныя ацэнкі ставілі толькі ў журнал, то маці пісала іншую заяву: «Парушана права бацькоў на інфармаванне». Справа дайшла да таго, што калі Арцёму ставілі ацэнку «тры», то маці пісала чарговую заяву з пытаннем «А чаму не чатыры?». У канчатковым выніку, калі Арцём вучыўся ў 9-м класе, кіраўніцтва школы змушана было шукаць новага выкладчыка-фізіка, таму што папярэдняя настаўніца адмовілася займацца з класам, дзе вучыўся Ануфрыеў. Апроч гэтага, маці забараняла Арцёму сябраваць з Мікітам Лыткіным, лічачы, што той, нічым не заняты, аказвае на яе сына дрэнны ўплыў. У цэлым уплыў маці на Арцёма быў каласальным.

У школе Ануфрыеў добра вучыўся — яму добра даваліся літаратура і англійская мова, ён браў удзел у многіх імпрэзах і школьных алімпіядах, спяваў, гуляў на музычных інструментах (у яго быў свой музычны гурт, але ён распаўся пасля таго, як яго арганізатар з’ехаў з горада). Аднак з першага класа Ануфрыеў быў ізгоем для іншых вучняў, і толькі бліжэй да выпускнога класа, калі яго аднакласнікі паступова пасталелі і сталі больш дружнымі, Арцёму атрымалася зняць з сябе гэта таўро, але адначасова, ужо ў 10-м класе, ён з’ехаў па паспяховасці і скончыў школу з тройкавым атэстатам. Нейкі час Арцём наведваў музычную школу, дзе іграў на кантрабасе. У выпускным класе незадоўга да сканчэння аднакласнікі знялі развітальны аматарскі фільм, у якім быў эпізод, дзе вучні па чарзе расказвалі пра тое, што такое, паводле іх думкі, шчасце. Ануфрыеў сказаў: «Калі сумленна, я не ведаю, што такое шчасце. Але вельмі хацелася б хутчэй пазнаць, што гэта». Пасля школы Арцём паступіў у медінстытут і адначасова пайшоў працаваць дапаможным працоўным у мастацкі музей.

На судзе маці Арцёма расказала, што адзін раз ён быў збіты групай армянаў, крымінальная справа была заведзена, але ў выніку нікога не пакаралі. Замест гэтага сям’я Ануфрыевых атрымала кампенсацыю ў памеры 50 тыс. рублёў за маральную шкоду. Са слоў яго маці, Арцём пасля гэтага выпадку стаў вельмі неўраўнаважаным. Праўда, ёсць процілеглая версія гэтага канфлікту — Ануфрыеў абразіў адну армянскую сям’ю ў сацсетцы, і тыя выклікалі яго на «разборкі», а крымінальная справа была спынена за замірэннем бакоў.

Лыткін Мікіта Вахтангавіч Лыткін нарадзіўся 24 сакавіка 1993 года. Прадзед і прабабуля Мікіты былі гідрабудаўнікамі і бралі ўдзел у будаванні і Іркуцкай ГЭС, маці Марына працавала прадаўніком у абутковай краме. Як і Арцём Ануфрыеў, ён рос без бацькі. Бацька, асецін па нацыянальнасці, пайшоў з сям’і ў раннім дзяцінстве Лыткіна. У Мікіты быў старэйшы брат па бацьку, які застрэліўся пасля смерці яго маці. Неўзабаве пасля гэтага бацька вярнуўся ў сям’ю, аднак яго дэпрэсія, выкліканая смерцю другой жонкі і самагубствам другога сына, не дазволіла яму наладзіць кантакт з Мікітам. Пасля гэтага бацька яшчэ некалькі разоў сыходзіў з сям’і і вяртаўся, але Мікіта ад гэтага толькі больш у ім расчараваўся. Апошні раз ён бачыўся з бацькам у 16 гадоў, але тады ім проста не знайшлося, пра што пагаварыць. Падчас следства менавіта адсутнасць бацькі яго маці Марына назвала галоўнай прычынай замкнёнасці яе сына.

Звонку Лыткін паводзіў сябе ціха і спакойна, але, паводле слоў маці, рос вельмі замкнёным і . Калі да Лыткіных прыходзілі госці, то Мікіта аддаваў перавагу не паказвацца ім на вочы і штораз сыходзіў да сябе ў пакой. У дзяцінстве яго часта лавілі за тым, што ён размалёўваў сцяны ў пад’ездзе іх хаты. Але, і ўсё ж, спачатку ўсё было трохі шчаслівей; у пачатковай школе ў Мікіты быў сябар Артур Лысенка, які дапамог яму адаптавацца сярод аднагодкаў, але калі Лыткін навучыўся казаць «не», то сяброўства з Лысенкам паступова скончылася, але і без яго ў Мікіты былі сябры. Да пятага класа Мікіта добра вучыўся, меў прыкладныя паводзіны, часта браў удзел у творчых конкурсах і атрымваў ухвальныя граматы, яго захапленнем былі камп’ютарныя гульні. Аднак у 2004 годзе на пятым годзе навучання Лыткін, паводле вынікаў тэставання, быў залічаны ў матэматычны клас (хоць да матэматычных навук не імкнуўся), дзе не змог уліцца ў новы калектыў, аднакласнікі не прынялі яго. З Арцёмам Ануфрыевым, які вучыўся на год старэй, Лыткін пазнаёміўся на дне нараджэння Лысенкі. Да таго моманту Мікіта знаходзіўся ў стане вельмі глыбокай дэпрэсіўнай прыгнечанасці і толькі Ануфрыеву ён вырашыўся даручыць усе свае праблемы, з яго боку ў адказ ён атрымаў падтрымку. Паводле адной версіі, паколькі іншыя дзеці недалюблівалі Арцёма, то Мікіта паступова стаў губляць папярэдніх сяброў, таму што незычлівае дачыненне да Ануфрыева стала шырыцца і на яго (сам ён па гэтай нагодзе асабліва не засмучаўся, лічачы папярэдніх сяброў «дзіцячым несапраўдным сяброўствам»). Тым часам, Артур Лысенка на судзе заявіў, што Лыткін страціў сяброў з прычыны нейкай хуткай метамарфозы, якая выказалася ў тым, што аднойчы Лыткін, прыйдучы ў школу, не стаў ні з кім вітацца, а потым і зусім замкнуўся ў сабе (на думку Лысенкі, гэта было выклікана тым, што Лыткін вельмі зайздросціў аднакласнікам з багацейшых сем’яў). Яго панурасць прывяла да таго, што аднакласнікі сталі задзіраць яго (Лысенка на судзе выказаўся, што задзірання не было б, калі Лыткін навучыўся б даваць адпор, але ён замест гэтага на ўсе шпількі адказваў «Здохні»), з-за чаго на працягу пяці гадоў школьнай мянушкай Лыткіна была «Джымба» (у гонар ). Разам з Арцёмам Мікіта арганізаваў музычны гурт, у якім складаў музыку. Спачатку гурт зваўся «Злые Гномы» і выконваў музыку ў стылі панк. Неўзабаве Лыткіным і Ануфрыевым быў створаны гурт з назвай «Расчленённая ПугачОва», які выконваў музыку ў стылі і маткор. У тэкстах абодвух гуртоў утрымваліся суцэльны гвалт і нецэнзурная лексіка. Гурт «Расчленённая ПугачОва» выпусціў шэраг альбомаў і сплітаў, а таксама шэраг відэакліпаў, якія пазней Лыткін выкладваў у Інтэрнэт. Праўда, пра яго захапленні, апроч сваякоў, здагадваліся нешматлікія яго знаёмыя, бо сам ён у грамадстве не выяўляў ніякіх прыкмет агрэсіі і садызму. Паводле слоў Ануфрыева, Мікіта не мог за сябе пастаяць і часта даваў сябе ў крыўду. На момант забойстваў Ануфрыеў быў адзіным сябрам Лыткіна, прытым Лыткін быў да яго вельмі прывязаны. У сваю чаргу для Ануфрыева Лыткін таксама быў на той момант адзіным сябрам.

У восьмым класе ён пачаў прагульваць школу і, у адрозненне ад Арцёма, адвучыўся толькі дзевяць класаў, а пасля двойчы паступаў у каледжы — спачатку ў энергетычны, потым у 2009 годзе ў будаўнічы. У першым выпадку яго адлічылі за непаспяховасць, пасля таго як ён не здолеў здаць першую сесію, у другім у Мікіты наспеў канфлікт з аднагрупнікамі, калі яго пачалі задзіраць, і адзін з аднагрупнікаў пачаў заступацца за яго, але наўзамен вымагаў грошы і цягаў у іх з дома рэчы. Маці Мікіты напісала заяву на гэтага маладога чалавека ў міліцыю, але потам забрала яе. Пазней Мікіта перастаў хадзіць на заняткі.

У дзяцінстве Мікіта з маткай цягам двух гадоў наведвалі царкву і абодва хрысціліся, аднак з часам Марына ўсё больш ўвагі надавала працы, і ў царкву яны хадзілі ўсё радзей. Потым Мікіта сам пачаў адпрэчваць царкву. Нейкі час ён займаўся музыкай, маляваннем і кікбоксінгам, але потым усё гэта кінуў, прысвяціўшы ўвесь свабодны час рэгулярным наведванням сацыяльных сетак. У Мікіты з дзяцінства назіралася адставанне ў псіхалагічным развіцці. Псіхолагі параілі Марыне як мага больш даваць яму волі і не абмяжоўваць яго асабістую прастору, аднак з узростам псіхіка Мікіты пачала пагаршацца, і за некалькі гадоў да забойстваў ён пачаў саромецца маці, імкнуўся, каб іх ніколі не бачылі разам. Па меры яго сталення ўсе спробы Марыны хоць неяк паўплываць на выхаванне сына сканчаліся тым, што Мікіта груба адпрэчваў іх.

Матыў Арцём быў нейкі час удзельнікам (у тым ліку ён браў удзел і ў Рускім маршы ў Іркуцку ў 2010 годзе), і ў некаторых колах у яго была мянушка «Фашык-нацык», але ў выступленнях не браў удзел і асаблівай актыўнасці не выяўляў. Лыткін, па прапанове Ануфрыева, таксама меў зносіны з нацыстамі, але ў скінхэды яго не прынялі з-за імя па бацьку Вахтангавіч. Пасля арышту Арцём казаў, што менавіта камунікаванне з неанацыстамі прывяло да таго, што ён стаў здзяйсняць забойствы, хоць у іх грамадстве яны з Мікітам надоўга не затрымаліся, злічачы іх ідэалогію занадта пасіўнай і мяккай. Тагачасны негалосны лідар іркуцкіх «Бумер», з якім Ануфрыеў у 2009 годзе меў зносіны пары месяцаў, на судзе сказаў, што Арцём скінхэдам, як такім, не з’яўляўся, таму што яго пагляды разыходзіліся з іх ідэалогіяй. Са слоў «Бумера» Ануфрыеў проста меў нянавісць да ўсіх і яму было ўсё адно каго забіваць.

Следчы па асабліва важных справах рэгіянальнага кіравання Следчага камітэта Расіі капітан юстыцыі Яўген Карчэўскі, які праводзіў допыт абодвух злачынцаў, у перыяд выніку расказаў, што ўсё скочванне жыцця Ануфрыева і Лыткіна па нахільнай, пачынаючы ад уступлення ў групоўкі скінхэдаў і сканчаючы забойствамі, была выклікана звычайным жаданнем уславіцца і прыцягнуць да сябе ўвагу. Адмысловую ролю таксама згуляла і тое, што, калі яны ўваходзілі ў неанацысцкую арганізацыю «Белая Сіла», адзін з яе членаў, нейкі Максім «Фрыдрых Обершульц» з Жалезнагорска, параіў ім вызначанага роду літаратуру — кнігу, назва якой у перакладзе на беларускую гучыць як «Народжаныя ненавідзець». Пара зацікавілася гэтай літаратурай, бо выявіла, што апісаны там псіхалагічны стан чалавека вельмі падобны з іх уласным, і ім здавалася, што так яны змогуць вырашыць свае жыццёвыя праблемы. Фактычна, менавіта гэта зарадзіла ў іх чалавеканенавісніцтва. Тым часам, дацэнт кафедры сучаснай айчыннай гісторыі Аляксандр Кастроў на судзе сказаў, што дзеянні «малаточнікаў» выразна ўпісваюцца ў мізантропію, якая ў канчатковым выніку зрабіла з іх «паляўнічых за галовамі».