Брэсцкі мір — сепаратны мірны дагавор, падпісаны 3 сакавіка 1918 года ў горадзе Брэст-Літоўск прадстаўнікамі Савецкай Расіі і Цэнтральных дзяржаў, які забяспечыў выхад РСФСР з Першай сусветнай вайны. Заключэнню Брэсцкага мірнага дагавора папярэднічалі пагадненне аб перамір’і на Усходнім фронце і мірная канферэнцыя, якая праходзіла ў тры этапы з 22 снежня 1917 года.
На першым этапе бальшавікі, якія нядаўна прыйшлі да ўлады, упершыню ўступілі ў міжнародныя перагаворы і спрабавалі схіліць урады краін Антанты да заключэння ўсеагульнага міру, заснаванага на прынцыпе «без анексій і кантрыбуцый», і атрымалі фармальную згоду Цэнтральных дзяржаў з такім падыходам. На другім этапе, які пачаўся пасля правалу планаў дасягнення «ўсеагульнага дэмакратычнага міру» і пачатку ўнутрыпартыйнай дыскусіі пра магчымасць падпісання сепаратнага дагавора, савецкі бок імкнуўся да зацягвання перагавораў, выкарыстоўваючы іх для вядзення агітацыі за агульнасусветную рэвалюцыю, тады як улады Германскай імперыі запатрабавалі прызнаць іх права на акупацыю тэрыторыі Польшчы, часткі Прыбалтыкі і Беларусі; 10 лютага, пасля заключэння цэнтральнымі дзяржавамі асобнага дагавора з Украінскай Народнай Рэспублікай, савецкая дэлегацыя на чале з Л. Троцкім заявіла пра спыненне вайны і адначасова пра адмову ад заключэння міру (тактыка «ні вайны, ні міру»). Пасля аднаўлення германскага наступлення на Петраград У. Леніну, які першапачаткова выступаў за неадкладнае падпісанне пагаднення, удалося пераканаць аднапартыйцаў у неабходнасці прыняцця германскіх умоў («Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!»); хоць Германія выставіла дадатковыя патрабаванні, ЦК РСДРП(б), якому Ленін пагражаў уласнай адстаўкай, прагаласаваў за згоду на «пахабны мір». Трэці трохдзённы этап перагавораў характарызаваўся адмовай савецкай дэлегацыі ўступаць у дыскусію і завяршыўся падпісаннем дагавора, які 15 сакавіка быў ратыфікаваны дэлегатамі IV Усерасійскага з’езда саветаў; 27 жніўня паміж Германскай імперыяй і РСФСР было заключана дадатковае двухбаковае пагадненне да дагавора.
Факт заключэння сепаратнага міру і ўмовы Брэст-Літоўскага мірнага дагавора выклікалі рэзкую рэакцыю як сярод унутрырасійскай апазіцыі бальшавікам, так і на міжнароднай арэне і прывялі да абвастрэння Грамадзянскай вайны. У выніку пагадненне не прывяло да поўнага спынення баявых дзеянняў ва Усходняй Еўропе і Закаўказзі, але стала паваротным момантам у гісторыі рэгіёна, падзяліўшы «сутыкненні імперый» 1914—1917 гадоў і «кантынуум гвалту»; самі ж перамовы сталі дэбютам канцэпцыі «самавызначэння народаў», якая атрымала далейшае развіццё на Парыжскай мірнай канферэнцыі. Дагавор быў ануляваны рашэннем Савецкага УЦВК ад 13 лістапада 1918 года на фоне рэвалюцыйных падзей у Германіі. Нягледзячы на сваю недаўгавечнасць, другое мірнае пагадненне Вялікай вайны, якое выкарыстоўвалася як доказ анексійных планаў Германскай імперыі і яе саюзнікаў, атрымала шырокае асвятленне ў гістарыяграфіі.
Перадгісторыя. «Дэкрэт аб міры» Хоць у гады Першай сусветнай вайны цыркулявалі чуткі, якія нярэдка паўтараліся пазней, паводле даных на пачатак XXI стагоддзя, няма падстаў сцвярджаць, што ўрад Расійскай імперыі рыхтаваўся да сепаратнага міру з Цэнтральнымі дзяржавамі або вёў з імі сакрэтныя перагаворы. Мэтай знешняй палітыкі Германскай імперыі з 1914 года было падзяліць блока краін Антанты і спыніць вайну на два франты. Надзея на падобны выхад атрымала падмацаванне ў сувязі з падзеямі Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, і 7 мая 1917 года рэйхсканцлер Тэабальд Бэтман-Гольвег падрыхтаваў праект магчымага сепаратнага дагавора, а германская Стаўка Вярхоўнага камандавання (OHL) прапанавала праект перамір’я на Усходнім фронце. Аднак замест перагавораў Часовы ўрад правёў безвыніковае чэрвеньскае наступленне, а ў верасні страціў Рыгу.
25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года сітуацыя цалкам змянілася, бо ў выніку бальшавіцкага ўзброенага паўстання ў Петраградзе Часовы ўрад быў зрынуты, і да ўлады прыйшла партыя, якая шмат месяцаў выступала пад лозунгамі спынення «імперыялістычнай» вайны. На наступны дзень Другі ўсерасійскі з’езд рад прыняў «Дэкрэт аб міры», у якім прапанаваў усім варожым дзяржавам неадкладна заключыць перамір’е і пачаць перамовы дзеля заключэння мірнага дагавора «без анексій і кантрыбуцый», у рамках якога меркавалася таксама надаць народам права на самавызначэнне.
У ноч на 8 (21) лістапада новы савецкі ўрад — Саўнаркам (СНК) — накіраваў радыётэлеграму в. а. Вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміі генералу Мікалаю Духоніну, загадаўшы яму звярнуцца да камандавання армій праціўніка з прапановай спыніць ваенныя дзеянні і пачаць мірныя перагаворы. У загадзе гаварылася, што Саўнаркам лічыць неабходным «неадкладна зрабіць фармальную прапанову перамір’я ўсім ваюючым краінам, як саюзным, так і тым, што знаходзяцца з намі ў варожых дзеяннях». У той жа дзень — за адмову выканаць дадзенае распараджэнне — Духонін быў зняты з пасады, а на яго месца быў прызначаны былы прапаршчык царскай арміі Мікалай Крыленка, які планаваў асабіста пачаць перагаворы; адначасова наркам замежных спраў Леў Троцкі звярнуўся з нотай да ўсіх паслоў саюзных дзяржаў, прапаноўваючы ім абвясціць перамір’е і пачаць перагаворы.
9 (22) лістапада старшыня Саўнаркама Уладзімір Ленін накіраваў тэлеграму ва ўсе франтавыя часці, з прамым зваротам да салдат: «хай палкі, якія стаяць на пазіцыях, выбіраюць адразу ўпаўнаважаных для фармальнага ўступлення ў перагаворы пра перамір’е з ворагам». У выніку адразу на некалькіх участках Усходні фронт пачаліся братанні. У той жа дзень дыпламатычныя прадстаўнікі саюзных краін на нарадзе ў рэзідэнцыі пасольства ЗША ў Петраградзе вырашылі праігнараваць ноту савецкага ўрада. На наступны дзень кіраўнікі ваенных місій саюзных краін пры штабе вярхоўнага галоўнакамандуючага ўручылі Духоніну падпісаную прадстаўнікамі Вялікабрытаніі, Францыі, Японіі, Італіі, Румыніі і Сербіі калектыўную ноту, у якой выказалі пратэст супраць парушэння дагавора ад 5 верасня 1914 года, які забараняў саюзнікам заключэнне сепаратнага міру або перамір’я; Духонін паведаміў пра змест ноты ўсім камандуючым франтамі. Адначасова Народны камісар замежных спраў звярнуўся да паслоў нейтральных дзяржаў з прапановай узяць на сябе пасрэдніцтва ў арганізацыі перамоў пра мір. Прадстаўнікі Швецыі, Нарвегіі і Швейцарыі абмежаваліся паведамленнем аб атрыманні ноты, а пасол Іспаніі, які заявіў, што прапанова была перададзена ў Мадрыд, быў неадкладна адкліканы.
Атрымаўшы першыя звесткі аб тым, што бальшавікі захапілі ўладу ў Петраградзе, германскі генерал Эрых Людэндорф распрацаваў план рашучага наступлення па ўсім Заходнім фронце з удзелам дывізій, перакінутых з усходу. План, зацверджаны кайзерам, быў апошняй надзеяй Германскай імперыі пераламаць ход ваенных падзей да масавага прыбыцця ў Еўропу амерыканскіх часцей (гл. Вясновае наступленне). У выніку 14 (27) лістапада OHL паведаміла парламенцёрам, якія перайшлі лінію фронту ў раёне Дзвінска, пра сваю згоду пачаць у горадзе Брэст-Літоўск перагаворы пра перамір’е з савецкім урадам.
Заключэнне перамір’я
19 лістапада (2 снежня) мірная дэлегацыя савецкага ўрада, якую ўзначальваў Адольф Іофэ, прыбыла ў нейтральную зону і прайшла ў Брэст-Літоўск, у якім размяшчалася стаўка германскага камандавання на Усходнім фронце. Першапачаткова меркавалася, што ў дэлегацыю ўвойдуць 15 чалавек, але ў выніку склад быў пашыраны да 28. У якасці ўпаўнаважаных — членаў УЦВК — у дэлегацыі было 9 чалавек: сам Іофэ, Леў Каменеў, Рыгор Сакольнікаў, Анастасія Біцэнка, Сяргей Маслоўскі, матрос Фёдар Оліч, салдат Мікалай Белякоў, селянін Раман Сташкоў і маскоўскі рабочы Павел Абухаў. Яшчэ 9 складалі «члены ваеннай кансультацыі» з ліку афіцэраў былой царскай арміі на чале з Васілём Альтфатэрам, а яшчэ дзесяць чалавек уваходзілі ў склад службовага персаналу на чале з сакратаром Львом Караханам.
У Брэсце савецкія прадстаўнікі сустрэліся з дэлегацыяй Цэнтральных дзяржаў у складзе генерала Макса Гофмана, аўстра-венгерскага падпалкоўніка Хермана (які ведаў рускую мову), генерала Зэкі-пашы і палкоўніка . У якасці неафіцыйных палітычных «дарадцаў» на перамовах аб перамір’і, якія меркавалі абмеркаванне выключна ваенных пытанняў, таксама прысутнічалі дыпламаты і граф . Уключэнне жанчыны ў склад савецкай дэлегацыі выклікала вострую рэакцыю з боку ваенных цэнтральнага блока "«і гэта таксама дэлегат?» ()
Перагаворы, якія сталі дэбютам савецкай улады на міжнароднай арэне, пачаліся 20 лістапада (3 снежня) і працягваліся тры дні: у той час як Германа-Аўстрыйская дэлегацыя мела на руках гатовыя праекты перамір’я, савецкія прадстаўнікі не падрыхтавалі ніякіх дакументаў. Пры гэтым менавіта савецкая дэлегацыя настаяла на публічнасці пасяджэнняў: у выніку абмен думкамі за сталом перамоваў падрабязна пратакаляваўся і пасля зверкі рускамоўных і нямецкамоўных тэкстаў неадкладна станавіўся здабыткам грамадскасці, што спрыяла прыцягненню ўвагі сусветнай прэсы да перамоваў. Іофэ таксама прапанаваў абмяркоўваць прыпыненне ваенных дзеянняў на ўсіх франтах, але паколькі ён не меў паўнамоцтваў ад краін Антанты, а Гофман — ад свайго генеральнага штаба, была дасягнута дамоўленасць абмяркоўваць толькі перамір’е на ўсходзе.
21 лістапада (4 снежня) савецкая дэлегацыя выклала сваё бачанне перамір’я: перамір’е заключаецца на 6 месяцаў; нямецкія войскі выводзяцца з Рыгі і Маанзундскіх астравоў; забараняюцца перакідкі нямецкіх войскаў на Заходні фронт. У выніку перагавораў было дасягнута пагадненне, паводле якога: перамір’е заключалася на перыяд з 24 лістапада (7 снежня) па 4 (17) снежня; войскі заставаліся на раней займаных пазіцыях; спыняліся перакіданні вайсковых частак, акрамя ўжо пачатых. Перамовы былі перапыненыя ў сувязі з неабходнасцю для савецкай дэлегацыі, якая не мела на той момант прамой сувязі з Петраградам, вярнуцца ў сталіцу РСФСР і атрымаць інструкцыі аб сваёй далейшай дзейнасці.
23 лістапада (6 снежня) Троцкі давёў да ведама паслоў Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Італіі, Кітая, Японіі, Румыніі, Бельгіі і Сербіі, што перамовы ў Брэст-Літоўску перапыненыя на тыдзень, і прапанаваў урадам «саюзных краін вызначыць сваё стаўленне» да іх. 27 лістапада (10 снежня) на пасяджэнні Саўнаркама было абмеркавана пытанне аб інструкцыі савецкай дэлегацыі на мірных перагаворах — у рашэнні СНК было напісана: «інструкцыя аб перамовах — на аснове „Дэкрэта аб міры“». Тады ж Ленін склаў «Канспект праграмы перамоваў аб міры», у якім выклаў сваё бачанне паняцця «анексія», а ўвечары УЦВК прыняў рэзалюцыю-наказ дэлегацыі, выказаўшы таксама і адабрэнне яе папярэдніх дзеянняў. У складзе самой дэлегацыі былі зроблены змены: з яе старога складу былі выключаны «прадстаўнікі рэвалюцыйных класаў» (матрос, салдат, рабочы і селянін) і да астатніх дададзены шэраг афіцэраў-генералы Уладзімір Скалон (скончыў жыццё самагубствам у ходзе перагавораў), Юрый Данілаў, Аляксандр Андогскі і Аляксандр Самойла, падпалкоўнік і капітан .
2 (15) снежня новы этап перамоваў завяршыўся заключэннем перамір’я, аналагічнага ўжо дзейнаму: на 28 дзён з 4 (17) снежня, з аўтаматычным прадаўжэннем і з умовай паведаміць праціўніка аб разрыве за сем дзён. Савецкая дэлегацыя зняла ўмову аб вывадзе войскаў з Маанзундскага архіпелага, а Цэнтральныя дзяржавы не сталі патрабаваць ачышчэння Анатоліі. Адзін з пунктаў перамір’я фармальна дазваляў братанні — сустрэчы воінскіх чыноў у дзённыя гадзіны — у двух-трох спецыяльна арганізаваных месцах («пунктах зносін») на ўчастку кожнай дывізіі: групы з кожнага боку не павінны былі перавышаць 25 чалавек, а ўдзельнікам дазвалялася абменьвацца газетамі, часопісамі і лістамі, а таксама свабодна гандляваць або абменьвацца прадметамі першай неабходнасці.
Перагаворы аб міры