Afekt je u psihologiji izraz za kratkotrajno emocionalno stanje ili doživljaj koji se očituje kroz subjektivni osjećaj, fiziološke promjene i ponašanje. Može biti izazvan vanjskim događajima, ali i unutrašnjim psihičkim procesima. Afekt može biti pozitivan ili negativan, a njegov intenzitet može varirati od blagog do izrazito snažnog emocionalnog uzbuđenja. Osmijeh, na primjer, može biti izraz pozitivnog afekta povezanog s radošću, dok crvenilo lica može pratiti afekt povezan sa stidom.

Pojam afekt blisko je povezan s pojmovima emocije, osjećaja i raspoloženja, ali se njihovo razlikovanje u naučnoj literaturi ne primjenjuje uvijek na isti način. U nekim teorijskim pristupima afekt označava širi pojam koji obuhvata različita emocionalna stanja, dok se u drugim koristi prvenstveno za neposredne i relativno kratkotrajne emocionalne reakcije. Zbog toga ne postoji jedinstvena definicija afekta koja se primjenjuje u svim područjima psihologije.

Etimologija

Pojam afekt potječe od grčkog izraza páthos (πάθος), u značenju "patnja" ili "strast". U prijelazu u latinski jezik razvijen je glagol afficere, koji je prvobitno označavao "opremiti" ili "pokrenuti", a u vezi s osjećajima "dovesti u određeno raspoloženje", "utjecati na nekoga" ili "ostaviti utisak". Iz njega se razvio izraz affectus, u značenju "stanje", a posebno "strast", "emocionalno uzbuđenje" ili "duševno stanje". U engleskom jeziku koristi se i izraz occurring emotion, kojim se naglašava da je riječ o emocionalnom događaju koji se osobi događa.

Od iste je jezičke osnove izveden i pojam "afekcija", koji je još u prvoj polovini 20. stoljeća imao važnu nosološku ulogu. U savremenim romanskim jezicima značenje pojma "afektivnost" može se razlikovati od značenja i asocijacija koje taj pojam ima u bosanskom jeziku. Tako se, na primjer, u Južnoj Americi i Španiji španski izraz afectividad često koristi za označavanje sposobnosti uspostavljanja bliskih međuljudskih odnosa, uključujući empatiju i privrženost.

Historija

Antika i srednji vijek

Platon (427–347. p. n. e.) je dijelio afekte u četiri kategorije: užitak, patnju, želju i strah. Aristotel (384–322. p. n. e.) je u svojim djelima razmatrao širi raspon strasti i navodi jedanaest afekata: želju, srdžbu, strah, hrabrost, zavist, radost, ljubav, mržnju, čežnju, ljubomoru i sažaljenje. Afektima je smatrao i svako stanje povezano s užitkom ili neugodom.

Posebno važan utjecaj na kasnije razumijevanje afekta imao je stoicizam. Zenon Kitijski (333–264. p. n. e.), osnivač stoičke škole, i kasniji stoički filozofi smatrali su da se eudemonija odnosno sreća može postići samo ako afekti ne narušavaju duševni mir. Prema stoičkom učenju, afekt je pretjerano snažan nagon, dok je stoički ideal apatija, odnosno sloboda od takvih afekata. Stoici su razlikovali četiri osnovne vrste afekata: užitak, neugodu, želju i strah. Za postizanje apatije bilo je važno spoznati da vanjska dobra sama po sebi nemaju vrijednost za postizanje sreće.

U srednjovjekovnoj filozofiji aristotelovska tradicija nastavila je oblikovati razmišljanje o strastima i afektivnom životu. Toma Akvinski razvio je u svom djelu Suma teologije detaljnu klasifikaciju jedanaest osnovnih strasti (). Akvinski je strasti podijelio na požudne (ljubav, mržnja, želja, odbojnost, radost i bol) i borbene (nada, očaj, strah, odvažnost i srdžba). Smatrao je da svaka strast u sebi objedinjuje psihološki doživljaj (pokret čulne želje) i tjelesnu promjenu (ubrzan rad srca ili promjena promjera zjenica kod straha ili gnjeva). Njegova sistematizacija predstavljala je jednu od najutjecajnijih srednjovjekovnih teorija emocionalnog života i osnov za kasniji razvoj novovjekovne teorije afakata.

Rani novi vijek

Tokom 17. i 18. stoljeća razvile su se različite teorije strasti i afekata. Terminologija nije bila ujednačena: koristili su se izrazi passion, affect, sentiment, perturbation i emotion, pri čemu su različiti filozofi istim riječima pridavali različita značenja. Izbor termina često je odražavao širi teorijski pristup autora.

René Descartes je u djelu Rasprava o strastima duše (1649) razmatrao strasti kao posebnu vrstu mentalnih stanja povezanih s tijelom. Izdvojio je šest osnovnih ili primitivnih strasti: divljenje, ljubav, mržnju, želju, radost i tugu.

Baruch de Spinoza u djelu Etika (1677) razvio je vlastitu teoriju afekata. Za osnovne afekte smatrao je želju, radost i tugu, iz kojih je nastojao izvesti druge afekte. Njegova teorija bila je povezana s ranijim stoičkim učenjem, ali se od njega razlikovala po razumijevanju odnosa između afekata, uma i ljudske slobode.

Christian Wolff u djelu Empirijska psihologija (1732) podijelio je afekte na dvije osnovne grupe: one povezane s ugodom i one povezane s neugodom.

Immanuel Kant je krajem 18. stoljeća jasno razlikovao afekt od strasti. Za Kanta je afekt bio naglo i snažno emocionalno stanje koje može privremeno ograničiti sposobnost racionalnog odlučivanja, dok je strast trajnija i dublje ukorijenjena sklonost koja može usmjeravati volju. Kant je naglašavao potrebu da čovjek obuzdava afekte i ovlada strastima.

Razvoj naučnog proučavanja

U 19. stoljeću proučavanje emocionalnog života postupno se udaljavalo od isključivo filozofskih i moralnih rasprava i postajalo predmetom empirijskog istraživanja. Posebno važan doprinos dao je Charles Darwin, koji je u djelu Izražavanje emocija kod čovjeka i životinja (1872) sistematski proučavao ekspresiju emocionalnih stanja kod ljudi i životinja. Analizirao je izraze lica, pokrete tijela, geste, glasanje i različite fiziološke reakcije te ih povezao s evolucijom ponašanja. Darwin je smatrao da su mnogi obrasci emocionalnog izražavanja nastali tokom evolucije i da su se očuvali djelovanjem prirodne selekcije.

Darwinov rad imao je dugotrajan utjecaj na istraživanje emocionalnog izražavanja. Njegov pristup predstavljao je jednu od osnova kasnijih teorija prema kojima pojedine emocije imaju evolucijsku i biološku osnovu. Istovremeno, razvoj eksperimentalne psihologije doveo je do pojave različitih, međusobno konkurentnih teorija o prirodi afekta i emocija.

Wundt i početak eksperimentalne psihologije

Wilhelm Wundt dao je posebno važan doprinos razvoju psihološkog proučavanja afekta. Za razliku od pristupa koji su emocije posmatrali kao skup zasebnih kategorija, Wundt je afektivne doživljaje opisivao pomoću osnovnih dimenzija. U njegovoj psihologiji jednostavni osjećaji mogli su se razlikovati prema ugodi i neugodi, uzbuđenju i smirenju te napetosti i opuštenosti. Kombinacije tih dimenzija činile su osnovu složenijih emocionalnih procesa.

Wundt je također razlikovao osjećaj od emocije. Emociju je smatrao složenim psihičkim procesom koji se sastoji od niza međusobno povezanih osjećaja i ima određen vremenski tok. Afektivni procesi za njega nisu bili odvojeni od drugih mentalnih procesa, nego su predstavljali sastavni dio jedinstvenog psihičkog iskustva.

Wundtov pristup imao je dugotrajan utjecaj na razvoj dimenzionalnih teorija afekta. Njegova ideja da se afektivna iskustva mogu opisivati pomoću dimenzija poput valence i intenziteta kasnije je postala važna u različitim psihološkim modelima emocija. Historijski pregledi istraživanja emocija Wundta stoga svrstavaju među centralne autore ranog razvoja psiholoških teorija afekta.

20. stoljeće

Tokom prve polovine 20. stoljeća među psiholozima razvile su se različite koncepcije afekta. Jedno od važnih pitanja bilo je treba li afekt posmatrati kao posebnu vrstu osjećaja, kao posljedicu tjelesnih procesa ili kao dio složenijih psihičkih procesa. Wundtov pristup, zajedno s radovima drugih autora, potaknuo je dugotrajne rasprave o tome da li je afekt sličniji osjetu ili subjektivnom osjećaju te kakav je njegov odnos prema tjelesnim procesima.

U psihijatriji je Eugen Bleuler koristio pojam afektivnost za označavanje ukupnog emocionalnog života pojedinca. Time je pojam afekta dobio značajno mjesto i u opisu psihičkih poremećaja, gdje se afektivni procesi proučavaju zajedno s drugim aspektima psihičkog funkcionisanja.

U drugoj polovini 20. stoljeća istraživanja afekta sve više su se povezivala s proučavanjem kognitivnih procesa. Jedna od važnih rasprava odnosila se na pitanje da li afektivni i kognitivni procesi djeluju kao odvojeni, djelimično nezavisni sistemi ili su međusobno usko povezani. Istraživanja su pokazala da afektivni procesi mogu utjecati na procjenjivanje, formiranje stavova, donošenje odluka i druge oblike obrade informacija.

Robert Zajonc posebno je naglašavao mogućnost da se određene afektivne reakcije pojave prije ili nezavisno od svjesne kognitivne procjene. Nasuprot tome, pristupi povezani s Richardom Lazarusom naglašavali su ulogu kognitivne procjene situacije u nastanku i oblikovanju emocionalnog odgovora.

Istraživanje emocionalnog izražavanja

U drugoj polovini 20. stoljeća značajan doprinos proučavanju afekta dao je Paul Ekman istraživanjem emocionalnih izraza lica. U međukulturalnim istraživanjima pronašao je snažne dokaze da se određeni izrazi lica povezani s emocijama mogu prepoznavati u različitim kulturama. Njegova istraživanja u Papui Novoj Gvineji posebno su doprinijela raspravi o univerzalnosti emocionalnih izraza.

Ekman je prvobitno izdvojio šest osnovnih emocija čiji su izrazi lica pokazivali snažne dokaze međukulturalne univerzalnosti: ljutnju, gađenje, uživanje, strah, tugu i iznenađenje. Kasnije je kao sedmu dodao prezir. Njegov rad imao je veliki utjecaj na razvoj teorija osnovnih emocija, iako su univerzalnost i kategorijalna priroda emocija i dalje predmet naučne rasprave.

Savremena istraživanja

Savremena psihologija uglavnom ne polazi od jedne općeprihvaćene definicije afekta. Termin se koristi u različitim teorijskim i istraživačkim tradicijama, pri čemu može označavati subjektivno iskustvo osjećaja i emocija, trenutna afektivna stanja ili širi skup procesa povezanih s emocionalnim vrednovanjem i ponašanjem. Američko psihološko udruženje afekt definiše široko, kao svako iskustvo osjećaja ili emocije, pri čemu se pozitivni i negativni afekt često koriste za opisivanje različitih afektivnih stanja.

Savremena istraživanja zato proučavaju afekt iz više perspektiva, uključujući eksperimentalnu psihologiju, kognitivnu nauku, neuronauku, psihofiziologiju i socijalnu psihologiju. Posebno su značajna istraživanja odnosa afekta i kognicije, afektivnih reakcija na podražaje, emocionalnog izražavanja, donošenja odluka i načina na koji se afektivna stanja mijenjaju pod utjecajem društvenog i fizičkog okruženja. Historijski razvoj ovih pristupa pokazuje da se pojam afekta postepeno mijenjao od filozofskog pojma koji je označavao strast ili stanje duše prema širokom psihološkom pojmu koji se danas koristi za opisivanje različitih aspekata emocionalnog iskustva.

Reference

Kategorija:Evolucijska psihologija Kategorija:Emocije