A guitarra é un instrumento musical da familia dos cordófonos, é dicir os instrumentos que producen o seu son ao facer vibrar as cordas. É un instrumento de corda pulsada, composto dunha caixa de resonancia —xeralmente cun buraco acústico no centro da tapa (boca)—, un mastro sobre o que vai encostado o diapasón ou trasteiro, e que normalmente ten seis ou doce cordas. Sobre o diapasón van incrustados os trastes (con algunhas excepcións), que permiten dividir o continuo de sons nas 12 notas do sistema tonal, facendo posible a interpretación das mesmas con maior facilidade.
As guitarras modernas son o froito de séculos de evolución destes instrumentos de corda. As orixes do instrumento proceden de civilizacións da Asia menor (sumerios, acadios, asirios...) de. 2500a.C. Desde entón os cordófonos desenvolvéronse de moi diversas maneiras ao longo do tempo con diferentes números de cordas e formas. Algúns instrumentos da familia son o cuatro, o ukelele, o requinto, o charango e distintos tipos de guitarrón, como o guitarrón mexicano, de uso frecuente polos mariachis.
A guitarra é hoxe un instrumento polifacético que se usa tanto na música clásica como nas músicas populares. Na súa versión electrificada é o instrumento máis utilizado en xéneros como blues, rock e heavy metal. Tamén é a protagonista nas músicas populares de raíces de España e Latinoamérica. Cabe destacar a importancia que a guitarra ten no flamenco, xénero musical que nace en España durante o século XVIII. Na actualidade os guitarristas flamencos adoitan usar unha guitarra con lixeiras variacións na construción, coñecida como guitarra de flamenco. A guitarra clásica é tamén bastante frecuente entre os cantautores.
A guitarra tal e como a coñecemos hoxe é a herdeira do instrumento que ideou Antonio de Torres, construtor almeriense que sentou os canons e proporcións actuais.
A guitarra está afinada por tres cuartas, unha terceira e unha cuarta máis (dende o bordón grave ó agudo): Mi, La, Re, Sol, Si, Mi.
Historia
Orixes As orixes e evolución da guitarra no son demasiado claros, xa que numerosos instrumentos semellantes eran utilizados na antigüidade, polo que é normal seguir a traxectoria deste instrumento a través das representacións pictóricas e escultóricas atopadas ao longo da historia. Existen evidencias arqueolóxicas en baixorrelevos atopados en Alaça Hüyük (norte da actual Turquía) de que en torno ao ano 1000 a. C. os hititas e asirios crearon instrumentos de corda parecidos á lira (o instrumento de varias cordas máis sinxelo e antigo do mundo) pero co agregado dunha caixa de resonancia, polo que serían antecesores da guitarra. Tamén se atoparon representacións en debuxos do antigo Exipto que se asemellan a un instrumento parecido á guitarra.
Existen dúas hipóteses sobre as súas orixes. Unha delas dálle unha orixe greco-romana e afirma que é un descendente da fidícula; e a outra considera que a guitarra é un instrumento introducido polos árabes durante a invasión musulmá da Península Ibérica, e que posteriormente evolucionou en España. Segundo a primeira hipótese, estes instrumentos chegaron ata os gregos, que deformaron lixeiramente o seu nome, kizára ou kettarah, que en galego converteuse en cítara. Este feito deu lugar a supoñer que a guitarra deriva da cítara grega e romana, ás que se le engadiu un mango ao comezo da nosa era. Moitos estudosos e musicólogos atribúen a chegada da guitarra á Península Ibérica por medio do Imperio Romano no ano 400. A outra hipótese sostén que o primeiro instrumento con mastro foi a ud árabe, cuxo nome os españois terminaron fundindo erroneamente co seu artigo. Foron precisamente os árabes que introduciron o instrumento na península, onde evolucionou de acordo aos gustos musicais da plebe baixo dominación musulmá.
Na India estes instrumentos eran coñecidos en idioma sánscrito como sitar (instrumento descendente da vina), palabra que provén de dúas palabras indoeuropeas que darían orixe á palabra "guitarra": a raíz guīt (que produciu as palabras sánscritas guitá: "canción", ou sangīt: ‘música’) e a raíz tar, que significa "corda" ou "acorde".
Idade Media miniatura|upright|Unha guitarra mourisca ou mandora. Nos séculos XI e XII poden distinguirse dous tipos de "guitarres" ou "guiternes". Por unha banda a mourisca ou mandora, con forma ovalada de media pera e que se asemella ao laúde árabe e á mandolina tiña o fondo redondeado, un diapasón ancho e varios orificios sonoros. Pola outra a guitarra latina tiña un único orificio sonoro e un mastro máis estreito, unha evolución das antigas cedras ou cítaras, de fondo plano, unida por aros con mango longo e cuxo caravilleiro era semellante ao do violín. A primeira delas concorda coa hipótese da orixe oriental da guitarra, unha especie de laúde asirio que se tería estendido por Persia e Arabia, ata chegar á Península Ibérica durante a estancia dos árabes. A segunda, reforzaría a hipótese da orixe greco-latina do instrumento. Ambos tipos están representados nas miniaturas das Cantigas de Santa María de Afonso X o Sabio de 1270, aínda que unha das representacións máis antigas que se conservan está en Europa Occidental, nun Paixonario da abadía de Zwiefalten do ano 1180.
No século XIV, os poetas medievais franceses Guillaume de Machaut e Eustache Deschamps nomean nas súas obras á "guiterna" sen precisar o tipo. No século XIV, os cualificativos "moresca" ou "morisca" e "latina" desapareceran, e estes dous cordófonos denominaranse simplemente guitarras.Tom e Mary Anne Evans. Guitars: From the Renaissance to Rock. Paddington Press Ltd 1977 p. 16
A vihuela española , chamada en italiano viola da mano, un instrumento semellante á guitarra dos séculos XV e XVI, é amplamente considerada como a influencia máis importante no desenvolvemento da guitarra barroca. Tiña seis ordes (cordas dobres), afinación en cuartas semellante ao laúde e un corpo semellante á guitarra, aínda que as primeiras representacións revelan un instrumento cunha cintura ben cortada. Tamén era máis grande que as guitarras contemporáneas de catro ordes. Tivo unha ampla difusión entre a aristocracia e os trobadores e músicos profesionais.
Século XVI miniatura|upright|Tres libros de música en cifra para vihuela, publicado en 1546 por Alonso Mudarra, contén a primeira obra para guitarra de catro ordes. miniatura|upright|Muller tocando a guitarra (), por Johannes Vermeer No século XVI, a construción da vihuela tiña máis en común coa guitarra moderna, coas súas costelas curvas dunha soa peza, que coas violas, e parecíase máis a unha versión máis grande das guitarras contemporáneas de catro ordes. A vihuela gozou dun período de popularidade relativamente curto en España e Italia durante unha época dominada no resto de Europa polo laúde; a última partitura publicada para este instrumento apareceu en 1576.
Neste século comezan a realizarse numerosas composicións para guitarra. Esta gran produción ten como centro a España.
A primeira obra para guitarra de catro ordes aparece na obra Tres libros de música en cifra para vihuela, publicada en 1546 por Alonso Mudarra en Sevilla. Nesa época era habitual confundir os nomes destes instrumentos e foi a finais de século cando comezaron a diferenciarse. A guitarra foi utilizada principalmente como instrumento de acompañamento e principalmente coa técnica do rasgueado.
Mentres tanto, a guitarra barroca de cinco ordes, que se documentou en España desde mediados do século XVI, gozou de popularidade, especialmente en España, Italia e Francia desde finais do século XVI ata mediados do século XVIII."A primeira proba irrefutable da existencia de instrumentos de cinco ordes atópase na obra Orphenica Lyre, de Miguel Fuenllana, de 1554, que contén música para unha "vihuela de cinco ordes". Ao ano seguinte, Juan Bermudo escribiu na súa "Declaración de instrumentos musicais": "Vimos en España unha guitarra con cinco ordes de cordas". Bermudo menciona máis adiante no mesmo libro que "as guitarras adoitan ter catro cordas", o que implica que a guitarra de cinco ordes era de orixe relativamente recente e aínda algo insólita." Tom e Mary Anne Evans, Guitars: From the Renaissance to Rock. Paddington Press Ltd, 1977, p. 24."Sabemos por fontes literarias que a guitarra de cinco ordes era inmensamente popular en España a principios do século XVII e que tamén se tocaba moito en Francia e Italia... Con todo, case todas as guitarras que se conservan foron construídas en Italia...Esta aparente disparidade entre as probas documentais e as instrumentais pode explicarse polo feito de que, en xeral, só conserváronse como pezas de colección as guitarras de fabricación máis custosa. A principios do século XVII, a guitarra era un instrumento do pobo español, pero tamén era moi tocada pola aristocracia italiana." Tom e Mary Anne Evans. Guitars: From the Renaissance to Rock. Paddington Press Ltd, 1977, p. 24. En Portugal, a palabra "viola" referíase á guitarra, xa que "guitarra" significaba "guitarra portuguesa", unha variedade de cítara. Século XVII O tratado máis antigo sobre a guitarra española foi publicado en Barcelona en 1596 por Juan Carlos Amat. En 1606 Girolamo Montesardo publicou en Boloña a primeira grande obra para guitarra, titulada Nuova inventione d'involatura per sonare Il balleti sopra la chitarra espagnuola e G. A. Colonna publicou Intavolatura di chitarra alla spagnuola en 1620.
Aínda que todos os países reivindican a súa intervención na invención da guitarra (con especial mención de Francia) aspectos tales como a forma, a estrutura e a afinación, derivan directamente da guitarra tal como os violeiros ibéricos deseñábana, sen esquecernos dos europeos como Johan Stauffer, de quen derivan os deseños do seu discípulo C. F. Martin. Habitualmente atribúeselle a inclusión da quinta corda ao músico e poeta andaluz Vicente Espinel (Ronda, 1550). A atribución desta invención realizouna Lope de Vega, pero foi refutada por Nicolao Doici de Velasco (1640) e por Gaspar Sanz (1684) nos seus tratados sobre a guitarra española. Sustentan as súas afirmacións no feito de que once anos antes do nacemento de Espinel, Bermudo mencionou unha guitarra de cinco ordes. Porén, aínda que Espinel non fose o inventor da guitarra española de cinco cordas, probablemente foi quen máis se encargou da súa difusión popular en todas as clases sociais de España. O Nuevo método por cifra para tañer guitarra de cinco cuerdas publicado en 1630 por Doici de Velasco é o máis antigo coñecido, e nel afírmase que "en Francia, Italia e demais países, á guitarra chámaselle española dende que Espinel puxo a quinta corda, quedando tan perfecta como o laúde, a arpa, a tiorba e o clavicordio e aínda máis abundante que estes".
Outros autores contribuíron de forma destacada á literatura sobre a guitarra, como Luis de Briceño, Lucas Ruiz de Ribayaz e Francisco Guerau, entre outros. Na Península Ibérica a guitarra era xa moi utilizada a finais do século XVII, cando Gaspar Sanz compuxo a súa Instrucción de música sobre la guitarra española y método de sus primeros rudimentos, hasta tañerla con destreza. Anteriormente había guitarras de nove cordas: unha corda sinxela e catro ordes.
En todo caso, parece claro que foi en España onde tomou carta de natureza, pois a diferenza das guitarras construídas noutros países e lugares de Europa, onde se fabricaban guitarras sobrecargadas de incrustacións e adornos que as facían case imposibles de tocar, a guitarra española facíase para ser tocada e foi tan popular que incluso Sebastián de Covarrubias, capelán de Filipe II e lexicógrafo español, chegou a dicir que "a guitarra non vale máis que un chocallo, é tan fácil de tocar que non existe un labrego que non sexa un guitarrista".
Séculos XVIII e XIX