Nas epopeas homéricas, a Antiga Grecia descríbese como unha sociedade patriarcal. Durante o desenvolvemento da cidade ao longo do século VIII a.C., establecéronse dous grandes grupos sociais baseados en criterios de exclusión: o «círculo de cidadáns», que excluía os estranxeiros (metecos) e os escravos e o «club de homes», que excluía as mulleres.
Aristóteles Política, III, 1 definiu a cidadanía como a posibilidade de participar no poder político; a muller constituía, así, o sector social máis afastado da posibilidade de participar nel, por canto que, a diferenza dos metecos e os escravos, non podía converterse nunca en cidadá.
Houbo que esperar á época helenística para ver a grandes figuras femininas emerxer no mundo grego, xa en decadencia despois da morte de Alexandre Magno, tal é o caso de raíñas como Berenice, Arsínoe ou Cleopatra.
A epopea homérica A principal fonte de información das mulleres nesta época é homérica: a Ilíada e sobre todo a Odisea, obras nas que se describen combates e banquetes reais, conteñen numerosos momentos da vida cotiá, onde as mulleres están na parte dianteira da escena. O carácter histórico destas descricións está evidentemente suxeito a debate: con todo, parece probábel que el ou os poetas autores destas dúas epopeas saquen a súa inspiración, nestas pasaxes, da vida cotiá da súa época, no século -VIII. miniatura|Fresco de «la Parisienne», palacio de Cnosos. Nas epopeas, a muller ten un triplo papel: esposa, raíña e ama de casa. Esposa en primeiro lugar ou futura esposa, o que permite comprender a complexidade das prácticas matrimoniais gregas. Atópase en primeiro lugar o clásico sistema da reciprocidade, ilustrado pola excepción á regra de Agamenón urxindo a Aquiles a reemprender o combate. Ofrécelle unha das súas tres fillas precisando: «que sen darme agasallo leve á que queira como esposa á casa de Peleo, e ademais dareille un dote»Homero, Ilíada, IX.146-147. Trátase alí dunha práctica excepcional: normalmente, o esposo debe darlle ao seu sogro presente, as ἕδνα, hêdna. A muller vai instalarse entón na casa do seu esposo, na Ilíada, na morada do pai de Aquiles. A unión é monógama no mundo dos heroes gregos como os troianos. Con todo, as prácticas matrimoniais permanecen aínda pouco formalizadas: Helena, esposa lexítima de Menelao, é tratada tamén como a esposa lexítima de Paris. Príamo derroga a regra da monogamia; ademais, o seu palacio acolle os seus fillos e as súas esposas pero tamén ás súas fillas e os seus maridos.
As esposas dos reis homéricos son tamén raíñas. Así, no canto VI da Ilíada, Hécuba pode convocar as mulleres de Troia para unha cerimonia relixiosa. No canto IV da Odisea, Telémaco visita Esparta e é acollido na sala do banquete por Helena que está ante os compañeiros do seu marido. Incluso, Arete, esposa de Alcínoo, está na sala do palacio, xunto ao seu esposo.
Polo demais, elas son amas de casa, rexendo o grego οἶκος, oikos, é dicir, a casa, o dominio. O seu símbolo é a roca: Penélope tece a súa soada tea, a exemplo de Helena. Quen representa a guerra de Troia — ou mesmo Andrómaca, á que Heitor devolve ao seu oficio no momento no que parte ao combate. El volve acoller os hóspedes, como o fai Arete por Odiseo ou Policasta, filla de Néstor, por TelémacoIlíada VI, 490.. Por fin, deben administrar os recursos do dominio. Cando Ulises parte para Troia, é a Penélope a quen confía as chaves do tesouro.
Ao redor da esposa lexítima gravitan as serventes e as concubinas. As primeiras están a disposición da ama de casa. Así, ao final da Odisea, Odiseo mata igualmente as serventas que se deitaron cos pretendentes. Elas axudan ás esposas nos seus traballos domésticos e son supervisadas por unha intendente, personaxe central do oikos grego. A ama de cría ocupa igualmente un lugar importante, testemuñado polo papel xogado por Euriclea, ama de cría de Ulises, despois de Telémaco, adquirida por cen bois por Laertes, á que honra «do mesmo xeito que á súa esposa»Odisea (I, 428-433).. As concubinas son prisioneiras de guerra, o lote do vencedor, que serven de dádivas entre reis, tales como Briseida e Criseida. Cando Troia é tomada, a muller e as fillas de Príamo son trofeos para os vencedores aqueos. As mulleres, calquera que sexa o seu status, permanecen ante todo sometidas aos homes, sexan os maridos ou, como no caso de Penélope, ao seu fillo Telémaco.
Idade de Bronce miniatura|Nausícaa e outras mulleres. Na vida diaria, as mulleres da realeza e as escravas dedicábanse a tarefas similares. A distinción entre homes libres e escravos estaba marcada en forma máis definida. Os homes libres podían dedicarse ás mesmas tarefas que os escravos, pero só os homes libres podían levar armas e defenderen as súas cidades.
Os deberes da muller xiran ao redor da casa. O epíteto de Homero dos «brazos brancos» e os frescos da Idade de Bronce que mostran as mulleres coa pel branca e os homes tostados polo sol testifica que os traballos da muller estaban orientados de portas para dentro. A señora da casa é a que se ocupaba da familia e do fogar. As casas de Alcínoo e de Odiseo tiñan moitas escravasHomero, Odisea, 7.103; 22.420-23.. Todos os alimentos preparábanse na casa por escravas e eran servidos por elas.
As roupas facíanse, desde o principio ao fin, na casa, e nesta tarefa estaban implicadas as mulleres da realeza, e mesmo as inmortais, así como as escravas. As mulleres maduras, adoitaban sentar xunto ao lume a fiar e tecer. Este situábase no centro da habitación principal da casa. O feito de que Homero mostre a Helena, Penélope ou Areté sentadas xunto ao lume significa que unha muller estaba totalmente ao tanto de todo canto sucedese no seu fogar. É común atopar unha muller da realeza tecendo mentres entretiña os seus hóspedes. esquerda|miniatura|Muller micénica. En certos exemplos, este incesante tecer adquire un significado máxico: as mulleres están a trazar o destino dos homes. Areté, aínda que era unha raíña, puido recoñecer que o vestido que levaba Odiseo fora confeccionado no seu propio fogarHomero, La Odisea, 7.233-36. O episodio de Nausícaa demostra que mesmo unha princesa consideraba que o lavado da roupa era tanto unha obrigación como unha realización digna de eloxio.
As mulleres estaban tamén encargadas de bañar e untar de aceites os homes. Homero é moi explícito nesta ocasión, pois esta tarefa non estaba reservada ás escravas nin tampouco a mulleres que como Calipso tiñan intimidade co home ao que bañaban. A nova e virxinal filla de Néstor era a que bañaba a Telémaco e dáballe masaxes con aceite de oliva, e Helena relata que en Troia era ela mesma a que bañaba e unxía a Odiseo.Calipso: Homero, Odisea, V.265.
Outras fontes históricas tamén proporcionan testemuños sobre as tarefas usuais das mulleres da Idade de Bronce. Taboíñas procedentes de Pilos, escritas en lineal B, mencionan como tarefas das mulleres o buscar auga e preparar os baños, fiar, tecer, moer gran e recollelo. Tamén din que a ración alimenticia dos homes era dúas veces e media maior que a das mulleres.F.F.J. Trisch, The Women of Pylos; L.R. Palmer, The Interpretation of Mycenaean Greek Texts, pp. 96, 98.
Comparada coa literatura grega posterior, a épica dá unha impresión xeralmente atractiva da vida das mulleres. Esperábase que fosen modestas, pero non enclaustradas. Andrómaca e Helena paseaban libremente polas rúas de Troia, aínda que sempre con escolta, e as mulleres aparecían no escudo de Aquiles axudando á defensa das murallas da cidade. Tamén se fala das citas de mozos e mozas fóra das murallas de TroiaIlíada, 18.514-15.Iliada, 22.126-28. Moitas mulleres, especialmente Helena, Areté e Penélope, podían permanecer nas habitacións públicas en presenza de invitados homes sen escándalo. Non só as concubinas senón tamén as esposas lexítimas podían ser consideradas desexábeis, e aquí aínda hai pouca influencia da misoxinia que se desprende da literatura grega.
A idade escura e a época arcaica
Testemuños arqueolóxicos miniatura|Muller vestida ao cretense: vestido con mangas e saia con volantes, trenza, pendentes, pulseiras e colar. Terracota de Esparta, cara a 1400 a. C. A principal fonte de coñecemento, respecto das mulleres durante a Idade Escura e o principio do período arcaico, antes da codificación das súas leis civís, é a arqueoloxía, especialmente o material obtido dos enterros de mulleres e as súas imaxes nas pezas de cerámica.Donna C. Kurtz y John Boardman, Greek Burial Customs
Os roles do sexo estaban xa fortemente establecidos en Atenas durante a Idade Escura. Tanto os membros vivos das familias que achegaban os seus presentes ás tumbas dos seus mortos como os artesáns que confeccionaban todos os elementos que adornaban os sepulcros eran conscientes de que os contidos das tumbas, así como as súas inscricións, debían ser datos indicativos do sexo do falecido.
O sexo diferenciábase de varias formas. No período protoxeométrico (1000-900 a. C.), os enterramentos de homes e de mulleres que se facían na Ática diferenciábanse polas formas das ánforas nas que as cinzas eran enterradas ou nas que servían para marcar as tumbas. Os enterramentos de homes asociábanse normalmente con ánforas que tiñan asas no pescozo, mentres que as das mulleres levaban asas no bandullo, horizontais e colocadas na parte máis ancha destas. As ánforas con asas na parte máis ancha eran as que se usaban para levar auga, tarefa tradicionalmente realizada por mulleres.
As mulleres e a colonización grega A Época Arcaica ve os gregos, constrinxidos pola estreiteza das súas terras, lanzarse nun gran movemento de colonización. A maioría do tempo, os colonos son unicamente homes: contan coa poboación indíxena para fornecerlles esposas. É o procedemento tradicional da voda por rapto. HeródotoHeródoto, Historia, I, 146. relata que os colonos atenienses fundadores de Mileto, en Caria, atacaron os autóctonos, apropiáronse das mulleres e mataron os homes. Para vingarse dos agresores, as mulleres carias xuraron non comer nunca cos seus esposos e non chamalos nunca polo seu nome.Cf. Jean Rougé: «La colonisation grecque et les femmes», en Cahiers d'histoire número 15 (1970),p. 307-317.
Matrimonios e tiranos O matrimonio como medio de establecer alianzas atopa o seu apoxeo a partir da segunda metade do século -VII, cando moitas cidades gregas son gobernadas por tiranos. En ruptura cos feudalismos anteriores, apóianse, no entanto nelas para asentar o seu poder. Así, o ateniense Pisístrato casa tres veces: a primeira vez, cunha ateniense anónima; a segunda, cunha arxiva de alto rango; a terceira, coa filla do seu adversario Megacles, da poderosa familia dos Alcmeónidas. Ao final do século -V, Dionisio I, tirano de Siracusa, viúvo da súa primeira muller, duplica o beneficio do seu matrimonio contraendo dúas alianzas simultaneamente: as dúas esposas son fillas de grandes personaxes, unha de Locri, a outra de Siracusa.Plutarco, Vidas paralelas, Dión, III, 2) e Diodoro Sículo, Biblioteca histórica XIV, 44, 3.
As fillas dos tiranos serven para o mesmo propósito: as familias aristocráticas rivalizan para obter a súa man. Así, Aragisté, filla de Clístenes, tirano de Sición ao principio do século -VI, tivo trece pretendentes, descendentes das grandes familias de doce cidades. Durante un ano, os pretendentes viviron no palacio de Clístenes, mantidos como os pretendentes de Penélope. Os tiranos recorreron tamén á endogamia, a falta de bos partidos para as fillas: así, Dionisio casou a un dos seus fillos coa súa propia irmá, mentres que un dos seus irmáns esposou a súa neta.Cf. Louis Gernet, «Mariages de tyrans», Droit et institutions en Grèce antique, Flammarion, coll.
En Gortina