Малик-шах I (персиски: ملک شاه یکم; 16 август 1055 – 19 ноември 1092) бил султан на Големото Селџучко Царство од 1072 до 1092 година. Тој бил син и наследник на Алп Арслан и трет голем селџучки султан. За време на неговото владеење Селџучкото Царство ја достигнало својата најголема територијална распространетост и највисока политичка моќ.

Малик-шах бил тесно поврзан со својот голем везир Низам ел-Мулк, кој ја задржал функцијата и во текот на целото негово владеење. Нивниот период е поврзан со консолидацијата на селџучката држава, продолжувањето на територијалната експанзија, развојот на државната администрација и поддршката на сунитските образовни институции. Во негово време биле преземени и значајни научни и календарски проекти, меѓу кои и создавањето на џалалискиот календар.

Рана возраст и наследување

Малик-шах бил роден во Исфахан на 16 август 1055 година. Неговиот татко Алп Арслан уште во раната возраст го вклучил во државните и воените активности. Во 1064 година Малик-шах учествувал во походот на Алп Арслан на Кавказ, а во 1066 година бил формално определен за наследник на престолот и го добил Исфахан како свој икта. Во текот на следните години продолжил да учествува во воените походи на својот татко.

Во 1072 година Алп Арслан започнал поход во Трансоксијана против Караханидите. Во текот на походот бил тешко ранет и починал неколку дена подоцна. Малик-шах го презел султанскиот престол, но неговото наследување било оспорено од неговиот чичко Кавурт, владетелот на Кирман. Во 1073 година Малик-шах го поразил Кавурт во битката кај Керџ Абу Дулаф во близина на Хамадан, со што ја обезбедил својата власт над централниот дел на Селџучкото Царство. Кавурт бил погубен по битката.

Владеење

По обезбедувањето на престолот, Малик-шах продолжил со политиката на територијална консолидација и експанзија. На исток селџучката власт била насочена кон Хорасан и Трансоксијана, каде што односите со Караханидите и Газневидите останале важен фактор. На север и северозапад Селџуците настојувале да ја зацврстат својата позиција во Кавказ и Азербејџан, додека во Сирија и северна Месопотамија продолжило проширувањето на селџучкото влијание.

За време на неговото владеење селџучката власт го достигнала својот најголем територијален обем. На запад таа опфаќала големи делови од Анадолија и Сирија, додека на исток се протегала кон Средна Азија. Сепак, не сите територии биле управувани со еднаква непосредност од централната власт. Во различни области значајна улога имале локалните владетели, воени заповедници и членови на селџучкото владејачко семејство.

Особено важна улога во управувањето имал Низам ел-Мулк, кој бил голем везир и на Алп Арслан и на Малик-шах. Тој претходно стекнал големо административно искуство, а за време на владеењето на Малик-шах продолжил да ја организира државната администрација и финансискиот систем. Сепак, современата историографија предупредува дека не треба да се прикажува Малик-шах само како номинален владетел: стабилноста на државата зависела и од неговото лично учество во воените походи и од способноста да ја одржува лојалноста на воените и регионалните елити.

Низам ел-Мулк бил и автор на „Сијасет-наме“ („Книга за управувањето“), дело за владеењето и државното управување напишано за Малик-шах. Првичните делови на делото биле составени во периодот 1086–1091 година, а Низам ел-Мулк подоцна го проширил текстот.

Наука и култура

Владеењето на Малик-шах се поврзува со значаен развој на науката, образованието и културата во селџучкиот Иран. Во Исфахан било основано астрономско набљудувалиште, во чија работа учествувале повеќе астрономи, меѓу кои и Омар Хајам. Нивните набљудувања биле поврзани со создавањето на нов календар познат како џалалиски календар, именуван по Малик-шах под неговата титула Џалал ел-Даула. Календарот бил воведен во 1079 година.

Во неговото време продолжило и основањето и финансирањето на медреси, особено мрежата на низамиски медреси, кои биле поврзани со Низам ел-Мулк. Најпозната била Низамијата во Багдад, основана уште во 1060-тите, додека мрежата се проширила и во други големи градови на селџучкиот свет.

Во Исфахан и другите центри на царството се развивала и селџучката архитектура. Периодот на Малик-шах се смета за еден од најзначајните периоди во развојот на селџучката архитектура во Иран.

Последните години

Во последните години од владеењето започнале да се појавуваат тензии околу наследувањето и односите меѓу султанот, Низам ел-Мулк и дворските фракции. Особено влијателна станала Теркен Хатун, сопругата на Малик-шах, која се залагала нејзиниот син Махмуд да биде определен за наследник. Во исто време, дел од селџучката воена и административна елита го поддржувала Беркијарук, постариот преживеан син на Малик-шах.

Во 1092 година Низам ел-Мулк бил убиен во близина на Нихаванд. За неговото убиство средновековните извори давале различни објаснувања, а подоцнежната традиција најчесто го поврзувала со низариските исмаили, но постоеле и сомневања за вмешаност на дворски кругови. Поради несигурноста на изворите, околностите на убиството не можат со сигурност да се утврдат.

Малик-шах починал во ноември 1092 година, само кратко време по Низам ел-Мулк. Околностите на неговата смрт исто така не се целосно јасни. Средновековните извори содржат различни сведоштва, а современите историчари не сметаат дека е можно со сигурност да се утврди дека бил отруен или кој би бил одговорен за тоа.

Литература

Bosworth, Clifford Edmund. „The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)“. Во: J. A. Boyle (ур.), The Cambridge History of Iran, Volume V: The Saljuq and Mongol Periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1968. Peacock, A. C. S. The Great Seljuk Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2015. Yavari, Neguin. „Neẓām-al-Molk“. Encyclopaedia Iranica. Yavari, Neguin. „Siar al-Moluk“. Encyclopaedia Iranica.

Категорија:Селџуци