miniatura|David Hilbert, un dij pì grand contributor a la filosofìa dla matemàtica
La filosofìa dla matemàtica a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia ij fondament, la natura e j'implicassion filosòfiche dla matemàtica. A serca ëd rësponde a question com: "Lòn che a son j'oget matemàtich?", "Coma a peulo le vrità matemàtiche esse conossùe?" e "Përchè la matemàtica a l'é tant amportanta ant le siense naturaj?".
Stòria La riflession filosòfica an sël stat dla matemàtica a armonta a l'antichità, con: Pitàgora e soa scòla ch'a pensava che la realtà a fussa fàita ëd nùmer Platon ch'a considerava j'oget matemàtich com d'entità ideaj e eterne Aristòtil ch'a l'ha butà le base për la lògica formal
Ant ël sécol XX, la filosofìa dla matemàtica a l'ha vivù un gran dësvlup con ij debat an sij fondament: La crisi dij fondament (paradòss ëd Russell e teorema ëd Gödel) La dìsputa antra formalism, logicism e antuissionism
Tema prinsipaj
Natura dj'oget matemàtich A son j'oget matemàtich d'entità real o d'invension uman-e? A-i son doe posission prinsipaj: Realism matemàtich: j'oget matemàtich a esisto independent da nòstra ment Antirealism matemàtich: j'oget matemàtich a son d'angign o d'utiss cognitiv
Stat dle vrità matemàtiche Le proposission matemàtiche a son: Vrità necessarie e eterne? Convension sociaj o lenghìstiche? Costrussion mentaj?
Aplicabilità dla matemàtica Përchè la matemàtica a l'é tant amportanta an descrivend la natura? Cost "mister" a l'é stàit formulà da Eugene Wigner com "l'amportansa irassional dla matemàtica ant le siense naturaj".
Scòle ëd pensé
Platonism matemàtich A fortiss che j'oget matemàtich a esisto an un regn d'idee eterne e independent da la ment uman-a. Ij matemàtich a "dëscoato" coste vrità, a j'"invento" pa.
Formalism Ëd David Hilbert, a consìdera la matemàtica com un gieugh ëd sìmboj sensa significà. Le régole dël gieugh a son arbitrarie, l'amportant a l'é la coerenza anterna.
Logicism Ëd Bertrand Russell e Alfred North Whitehead, a pretend ëd reduve la matemàtica a la lògica. A l'é stàit butà an crisi dal paradòss ëd Russell e dal teorema ëd Gödel.
Antuissionism Ëd L.E.J. Brouwer, a arfuda ël prinsipi dël ters escludù e a sosten che la matemàtica a l'é na costrussion ëd la ment uman-a.
Struturalism A sosten che j'oget matemàtich a son definì da soe relassion con j'àutri oget, pa da soe proprietà intrìnseche.
Problem e paradòss Paradòss ëd Russell: an teorìa dj'ansem, na contradission ch'a men-a a la revision dij fondament Teorema d'incompletëssa ëd Gödel: a mostra che minca sistema formal a conten d'afirmassion che a peulo pa esse provà o arfutà d'anviron dël sistema
Filòsof amportant Platon Gottlob Frege David Hilbert Bertrand Russell L.E.J. Brouwer Kurt Gödel Willard Van Orman Quine
Vëdde ëdcò Lògica matemàtica Teorìa dj'ansem Fondament dla matemàtica Epistemologìa Filosofìa dla siensa
Bibliografìa Benacerraf, P. e Putnam, H. Philosophy of Mathematics: Selected Readings, 1983 Shapiro, S. Thinking About Mathematics: The Philosophy of Mathematics, 2000
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Matemàtica Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI