Kruszczycowate (Cetoniinae) – podrodzina chrząszczy z rodziny poświętnikowatych (klasyfikowana niekiedy jako odrębna rodzina Cetoniidae). Obejmuje około 3 tysięcy opisanych gatunków. Rozprzestrzenione kosmopolitycznie. Larwy rozwijają się w zbutwiałym drewnie, próchnie, glebie lub gniazdach innych zwierząt. Charakterystyczną cechą większości imagines jest lot z zamkniętymi pokrywami. Liczne gatunki zyskały popularność w hodowlach terraryjnych. W zapisie kopalnym znane od eocenu.
Morfologia Owad dorosły thumb|left|Pachnoda cordata Większość gatunków osiąga średnie i duże jak na chrząszcze rozmiary ciała. Najmniejsze mają 8 mm długości. Największy przedstawiciel, Goliathus goliatus, osiąga 110 mm i jest jednym z najcięższych chrząszczy oraz jednym z najmasywniejszych owadów zdolnych do lotu. Ubarwienie bywa rozmaite – spotykane są formy matowo brązowe lub czarne, jak i jaskrawo jedno- lub wielobarwne. Częsty jest u nich metaliczny lub emaliowy połysk oskórka. Powierzchnia ciała może być naga albo porośnięta owłosieniem lub łuskami.
Głowa ma zbudowane z dobrze wykształconych omatidiów (eukoniczne) oczy złożone podzielone długim i wąskim występem policzka zwanym canthus. Czułki buduje dziesięć członów, z których trzy ostatnie formują buławkę wyposażoną w narządy zmysłowe. Zazwyczaj słabo zesklerotyzowane żuwaczki są niewidoczne patrząc od góry, wskutek nakrycia nadustkiem. Warga górna jest błoniasta i również schowana pod nadustkiem.
thumb|left|Charakterystyczny dla większości kruszczyc sposób lotu z zamkniętymi pokrywami na przykładzie kruszczycy złotawki. thumb|Stephanorrhina guttata Przedplecze ma zwykle krawędź nasadową wykrojoną przed tarczką. Charakterystyczną cechą pokryw większości kruszczycowatych są głębokie wcięcia na bocznych brzegach umieszczone za guzami barkowymi. Taka ich budowa umożliwia im lot z zamkniętymi pokrywami. Epimeryty śródtułowia są mocno rozrośnięte i zwykle odsłonięte rzeczonymi wcięciami. Owe wcięcia nie występują u plemion Trichiini i Valgini. Przednia para odnóży ma stożkowate, skierowane ku dołowi biodra. Biodra tylnej pary stykają się ze sobą u wszystkich grup z wyjątkiem części przedstawicieli Trichiini, u których są one tylko mocno do siebie przybliżone. Na goleniach występują zwykle ząbki i ostrogi; golenie środkowej pary mają na szczycie dwie ostrogi, stykające się ze sobą. Stopy wszystkich par odnóży zwieńczone są empodiami oraz nierozszczepionymi i zbliżonymi do siebie rozmiarami pazurkami.
Odwłok jest krótki i ma funkcjonalne przetchlinki na segmentach od pierwszego do siódmego, przy czym ich położenie wykazuje się zmiennością w obrębie tej podrodziny. Propygidium jest tylko częściowo odsłonięte i zazwyczaj łączy się nieruchomo z piątym sternitem. Pygidium jest duże, dobrze widoczne.
Larwa thumb|left|Larwa Chlorobapta frontalis thumb|Chlorocala africana oertzeni thumb|Gymnetis stellata thumb|Diplognatha gagates thumb|Kwietnica okazała thumb|Samiec Goliathus cacicus thumb|Chlorocala smaragdina thumb|Orszoł paskowany thumb|Mecinorhinella ugandensis thumb|Samiec Dicronorrhina derbyana oberthueri thumb|Samiec Eudicella smithi bertherandi Larwami są pędraki o ciele wygiętym w kształt litery „C”, przy czym może się ono rozprostowywać przy poruszaniu i w przypadku zaniepokojenia. Największe rozmiary osiągają u niektórych przedstawicieli rodzaju goliat, dochodząc do 130 mm długości i przekraczając masę 100 gramów. Czułki ich zbudowane są z czterech członów. Oczka larwalne wykształcone są tylko u niektórych gatunków; pozostałe są ślepe. Puszka głowowa ma wykształcony szew czołowonadustkowy. Szczęki mają żuwki zewnętrzną i wewnętrzną zrośnięte w malę. Nadgębie zaopatrzone jest w asymetryczne, nieprzerośnięte tormy.
Biologia i ekologia Owady dorosłe żerują głównie na pokarmie płynnym, najczęściej na nektarze, dojrzałych owocach i soku wyciekającym z drzew. Czasem zjadają też delikatniejsze części kwiatów, np. pręciki lub płynniejsze frakcje odchodów (koprofagia). Wśród Cremastocheilini znaleźć można gatunki wyjadające zapasy pokarmu zgromadzone w gniazdach społecznych owadów wraz z ich larwami oraz typowe drapieżniki, np. rodzaj Spilophorus żerujący na larwach piewików. Imagines większości gatunków wykazują aktywność dzienną, a liczne są heliofilami, latającymi głównie w dni słoneczne.
Larwy większości gatunków są saproksyliczne i żerują na próchnie (kariofagi) lub zbutwiałym i silnie przegrzybiałym drewnie. Liczne są też gatunki rozwijające się w glebie i żerujące tam na detrytusie. Bardziej wyspecjalizowane gatunki rozwijają się na detrytusie gromadzącym się w mrowiskach czy też gniazdach ptaków. Larwy przemieszczają się w substracie pulsującymi ruchami, podpierając się na sztywnych szczecinkach.
Rozprzestrzenienie Rodzina rozprzestrzeniona jest kosmopolitycznie. Najliczniej reprezentowana jest w krainie orientalnej i etiopskiej. W krainie nearktycznej stwierdzono 105 gatunków z 18 rodzajów. W krainie palearktycznej występuje około 230 gatunków.
W Europie Środkowej owady te są słabo reprezentowane. W Polsce stwierdzono występowanie 15 gatunków, z których prawie połowa (7) umieszczonych zostało na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce, a jeden objęty jest ścisłą ochroną gatunkową.
Taksonomia i ewolucja Takson ten wprowadził w 1815 roku William Elford Leach. W 1984 roku Jan Krikken redefiniował go włączając w jego skład Valgini i Trichini wcześniej klasyfikowane jako odrębne podrodziny Valginae i Trichinae. Pod koniec XX wieku, głównie wśród entomologów francuskich i włoskich, pojawiać się zaczął trend do wynoszenia niektórych podrodzin Scarabaeidae, w tym kruszczycowatych, do rangi rodzin. Takie podejście zwykle jest krytykowane m.in. przez entomologów środkowoeuropejskich. Prace systematyzujące podział chrząszczy, zarówno Lawrence'a i Newtona z 1995 roku, jak i autorstwa 11 koleopterologów z 2011 roku, traktują kruszczycowate jako podrodzinę poświętnikowatych (Scarabaeidae).
Do kruszczycowatych zalicza się około 3 tysięcy opisanych gatunków, zgrupowanych w około 400 rodzajach. Klasyfikuje się je w następujących plemionach i podplemionach:
Cetoniini Leach, 1815 Cetoniina Leach, 1815 Euphoriina Horn, 1880 Leucocelina Kraatz, 1882 Cremastocheilini Burmeister and Schaum, 1841 Aspilina Krikken, 1984 Coenochilina Burmeister, 1842 Cremastocheilina Burmeister and Schaum, 1841 Cymophorina Krikken, 1984 Genuchina Krikken, 1984 Goliathopsidina Krikken, 1984 Heterogeniina Krikken, 1984 Lissogeniina Krikken, 1984 Macromina Burmeister et Schaum, 1840 Nyassinina Krikken, 1984 Oplostomina Krikken, 1984 Pilinurgina Krikken, 1984 Spilophorina Krikken, 1984 Telochilina Krikken, 1984 Trichoplina Krikken, 1984 Trogodina Krikken, 1984 Diplognathini Burmeister, 1842 Goliathini Latreille, 1829 Coryphocerina Burmeister, 1842 Dicronocephalina Krikken, 1984 Goliathina Latreille, 1829 Ichnestomatina Burmeister, 1842 Gymnetini Kirby, 1827 Blaesiina Schoch, 1895 Gymnetina Kirby, 1827 Phaedimini Schoch, 1894 Schizorhinini Burmeister, 1842 Lomapterina Burmeister, 1842 Schizorhinina Burmeister, 1842 Stenotarsiini Kraatz, 1880 Anochiliina Krikken, 1984 Coptomiina Schenkling, 1921 Chromoptiliina Krikken, 1984 Doryscelina Schenkling, 1921 Euchroeina Paulian and Descarpentries, 1982 Heterophanina Schoch, 1894 Heterosomatina Krikken, 1984 Pantoliina Krikken, 1984 Parachiliina Krikken, 1984 Stenotarsiina Kraatz, 1880 Taenioderini Mikšić, 1976 Chalcotheina Mikšić, 1976 Taenioderina Mikšić, 1976 Trichiini Fleming, 1821 Cryptodontina Lacordaire, 1856 Incina Burmeister, 1842 Osmodermatina Schenkling, 1922 Platygeniina Krikken, 1984 Trichiina Fleming, 1821 Valgini Mulsant, 1842 Microvalgina Kolbe, 1904 Valgina Mulsant, 1842 Xiphoscelidini Burmeister, 1842
Najstarsze skamieniałości kruszczycowatych znane są ze środkowego eocenu i pozostają nieoznaczone.
Hodowla Liczne kruszczycowate są popularne w terrarystyce ze względu na ubarwienie, rozmiary i stosunkową łatwość hodowli. Wśród najłatwiejszych gatunków wymienia się m.in. przedstawicieli rodzajów Chlorocala, Cyprolais, Eudicella, Dicronorhina, Pachnoda czy Stephanorrhina. Za podłoże służy im stosunkowo wilgotna, gruba warstwa starej ściółki z drzew liściastych z domieszką butwiejącego drewna takich drzew jak dąb czy buk, a w przypadku niektórych gatunków także z dodatkiem odchodów. Larwy dają się hodować w temperaturze pokojowej (22–25 °C), jednak wyższa temperatura (do 30 °C) przyspiesza ich wzrost. Celem uniknięcia przypadków wzajemnego ich uszkadzania i uśmiercania zaleca się dodawanie pokarmu bogatego w białko lub chowanie ich osobno. Osobniki dorosłe wymagać mogą stymulacji dłuższych dni oraz dogrzewania w dzień i spadków temperatury nocą, a nakłonienie ich do składania jaj bywa najtrudniejszym elementem hodowli. W karmieniu owadów dorosłych stosuje się miękkie owoce, specjalne galaretki, a w niektórych rodzajach także delikatne kwiaty i liście.
Przypisy Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().
Kategoria:Kruszczycowate