thumb|Adam Przybylski,Wojna Polska 1918–1921 Bitwa wołyńsko-podolska – działania zbrojne Wojska Polskiego i sprzymierzonej Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej toczone z Armią Czerwoną na południowym odcinku frontu wschodniego od początku września do połowy października 1920. Była kontynuacją bitwy zamojskiej a zarazem ostatnią fazą operacji lwowskiej.
Przygotowania do tej fazy operacji rozpoczęto na początku września 1920 wraz z przerzucaniem z północy na południowy odcinek frontu kolejnych polskich wielkich jednostek zwolnionych po zwycięstwie w Bitwie Warszawskiej. Bitwa rozpoczęła się na odcinku środkowego Bugu między Włodawą a Sokalem działaniami polskiej 3 Armii, z jednoczesnym podjęciem ofensywy przez 6 Armię, wraz z podporządkowaną jej Armią Czynną URL, na wschód od linii górnego Bugu oraz Gniłej i Złotej Lipy, a także na północ od Dniestru. Obszar działań ograniczony był na zachodzie linią Bugu i Gniłej Lipy, na północy pasem Bagien Poleskich, a na południu linią Dniestru. Bitwa toczyła się na obszarze około 65 000 km². Zasięg działań bojowych Wojska Polskiego wynosił ponad 200 km, a szerokość frontu nieco ponad 300 km.
Geneza Po zakończeniu bitwy na przedpolach Warszawy Naczelny Wódz marsz. Józef Piłsudski przybył 2 września do Lublina w celu omówienia z nowym dowódcą 3 Armii gen. Władysławem Sikorskim planu dalszych działań. Ustalono, że 3 Armia ma rozbić siły przeciwnika, które znajdowały się wówczas jeszcze na zachód od Bugu, a dalszym jej zadaniem ma być opanowanie zachodniej części Wołynia. Z kolei 4 września marszałek odbył we Lwowie odprawę z dowódcą 6 Armii gen. Robertem Lamezanem-Salinsem w sprawie całkowitego opanowania Galicji Wschodniej po linię Zbrucza.
Walczące wojska Armia Czerwona Front Południowo-Zachodnidowódca: Aleksandr Jegorowszef sztabu: Nikołaj Pietinczłonkowie Rady Rewolucyjnej: Józef Stalin, Siergiej Ciusiew, Reinhold Berzin,Miron Władymirow, Christian RakówskijArmieDywizje/ brygadyDowódcy12 ArmiaNikołaj Kuźmin58 Dywizja StrzelcówWładimir Popow25 Dywizja StrzelcówAleksandr Bachtin7 Dywizja StrzelcówAleksandr Golikow44 Dywizja StrzelcówIwan Dubowoj24 Dywizja StrzelcówN. KozyriewBaszkirska Brygada KawaleriiAleksandr Gorbatow1 Armia KonnaSiemion Budionny4 Dywizja KawaleriiSiemion Timoszenko6 Dywizja KawaleriiGrigorij Baturin11 Dywizja KawaleriiFiodor Morozow14 Dywizja KawaleriiAleksandr ParchomienkoSpecjalna Brygada Kawalerii14 ArmiaMichaił Mołkoczanow45 Dywizja StrzelcówIona Jakir47 Dywizja StrzelcówM.E. MiedwiediewBrygada Kawalerii KotowskiegoGrigorij Kotowski60 Dywizja StrzelcówNikołaj Krapiwianski8 Dywizja KawaleriiWitalij Primakow41 Dywizja StrzelcówŻan Zonberg
Wojsko Polskie Wojsko Polskie na froncie południowym zorganizowane było w dwie armie. Operowała tu również Armia Czynna URL i formacje białoruskie gen. Bałachowicza. Dwie armie polskie podlegały Naczelnemu Wodzowi marsz. Józefowi Piłsudskiemu, poprzez sprawującego dowództwo na tym odcinku frontu szefa Sztabu Generalnego gen. Tadeusza Rozwadowskiego.
3 Armiadowódca: gen por. Władysław Sikorski,szef sztabu: ppłk pd. szt. gen. Władysław BortnowskiGrupy operacyjneDywizje/brygadyDowódcyGrupa operacyjnagen. Fr. Krajowski7 Dywizja Piechotygen. Karol Schubert18 Dywizja Piechotygen. Franciszek KrajowskiDońska Brygada Kozackamjr Aleksandr Salnikow214 pułk ułanówGrupa gen. BałachowiczaStanisław Bułak-BałachowiczGrupa operacyjnagen. Stanisław HallerAdam Nowotny9 Dywizja Piechotygen. Mieczysław Trojanowski13 Dywizja Piechotygen. Adam NowotnyKorpus Jazdypłk. Juliusz RómmelGrupa operacyjnagen. Lucjan Żeligowski10 Dywizja Piechotygen. Lucjan ŻeligowskiKubańska Brygada Kawaleriiesauł Wadim JakowlewOdwód Armii2 Dywizja Piechoty Legionówpłk Michał Żymierski6 Armiadowódca: gen. Robert Lamezan de Salins, od 11 IX gen. Stanisław Hallerszef sztabu: płk szt. gen. Jan Tbullie, po nim płk szt. gen. Julian StachiewiczGrupy operacyjneDywizje/brygadyDowódcyGrupa operacyjnagen. Wł. Jędrzejewski4 Dywizja Piechotypłk Ferdynand Zarzycki5 Dywizja Piechotypłk Paweł Szymański6 Dywizja Piechotygen. Mieczysław LindeGrupa operacyjnagen. Franciszek Latinik8 Dywizja Piechotygen. Stanisław Bukacki12 Dywizja Piechotygen. Marian Januszajtis1 Brygada Jazdypłk Janusz GłuchowskiArmia Czynna URLgen. Mychajło Pawlenko
Na podstawie rozkazu Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z 26 września 1920 3 Armia na Wołyniu została rozwiązana, a jej sztab z gen. Władysławem Sikorskim objął dowodzenie „nową” 3 Armią na Wileńszczyźnie. Z odcinka południowego na kierunek niemeński odeszły: 2 Dywizja Piechoty Legionów, 18 Dywizja Piechoty, Grupa gen. Bałachowicza, 4 Dywizja Piechoty oraz 10 i 9 Dywizja Piechoty. Na podstawie rozkazu Naczelnego Dowództwa WP z 28 września 1920 na Wołyniu i Podolu utworzona została nowa 6 Armia pod dowództwem gen. Stanisława Hallera.
6 Armiadowódca: gen. Stanisław Hallerszef sztabu: płk szt. gen. Julian StachiewiczGrupy operacyjneDywizje/ brygadyDowódcyGrupa wołyńskagen. Władysław Jędrzejewski7 Dywizja Piechotygen. Karol Schubert13 Dywizja Piechotygen. Adam NowotnyKorpus Jazdypłk Juliusz RómmelGrupa południowagen. Franciszek Latinik5 Dywizja Piechotypłk Paweł Szymański6 Dywizja Piechotygen. Mieczysław Linde8 Dywizja Piechotygen. Stanisław Burhardt-Bukacki12 Dywizja Piechotygen. Marian Januszajtis-Żegota1 Brygada Jazdypłk Janusz GłuchowskiArmia Czynna URL gen. Mychajło Pawlenko1 Dywizja Strzelcówgen. A. Hułyj-Hułenko2 Dywizja Strzelców3 Dywizja Strzelcówgen. Ołeksandr Udowyczenko4 Dywizja Strzelców5 Dywizja Strzelcówpłk Andrij DołudDywizja Kawalerii
Ugrupowanie wojsk przed bitwą 2 września, jeszcze w czasie walk pod Zamościem, Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego zdecydowało, iż 3. i 6 Armia, po stosownym przegrupowaniu, około 10 września podejmą większą akcję zaczepną w kierunku wschodnim celem „nie tylko odrzucenia nieprzyjaciela poza granice Małopolski, lecz także rozbicia i zdezorganizowania jego sił tak, aby później można było utrzymać front przy użyciu słabych sił własnych". Dyrektywa z 7 września nakazywała dążyć do „doprowadzenia konnej armii do zupełnej dezorganizacji i rozbicia. Osiągnąć to można przez pościg za wszelką cenę i bez wytchnienia". Zadanie to miała wykonać 3 Armia, wychodząc nad Stochód i Styr, zajmując Kowel i Łuck. 6 Armia miała zaś prowadzić aktywną obronę na linii Bug–Gniła Lipa–Świrz, i dalszą akcję uzależnić od postępów 3 Armii. Wojska obu armii dokonały niezbędnych przegrupowań i pod koniec pierwszej dekady września były gotowe do działań. 3 Armia gen. Władysława Sikorskiego stała rozwinięta nad Bugiem w kierunku Wołynia. Posiadała około 81 000 żołnierzy, w tym w stanie bojowym 36 900 „bagnetów” i 3800 „szabel” oraz 340 dział i 820 ciężkich karabinów maszynowych. 6 Armia gen. Roberta Lamezan-Salinsa osłaniała kierunek na Lwów i Mikołajów, a Armia Czynna URL – linię Dniestru po granicę rumuńską. Razem siły sprzymierzone liczyły około 105 000 ludzi, w tym 43 500 „bagnetów”, 4500 „szabel” oraz 180 dział i 834 ciężkie karabiny maszynowe.
Naprzeciw wojsk polskich i ukraińskich stało lewe skrzydło Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego: 12 Armia Nikołaja Kuźmina i 1 Armia Konna Siemiona Budionnego oraz prawe skrzydło Frontu Południowo-Zachodniego Aleksandra Jegorowa – 14 Armia Michaiła Mołkoczanowa. Łącznie siły sowieckie liczyły około 75 000 żołnierzy, w tym w stanie bojowym 22 000 „bagnetów” i 15 500 „szabel” oraz 212 dział i 1186 ciężkich karabinów maszynowych.
Działania 3 Armii w pierwszej fazie bitwy thumb|Działania wojsk 10–12 września Na podstawie dyspozycji operacyjnych Naczelnego Dowództwa WP dowódca 3 Armii gen. Władysław Sikorski wydał podległym wojskom rozkaz operacyjny, w którym stwierdził: Zadanie armii nie polega tylko na rozbiciu i zajęciu pewnych miejscowości, lecz przede wszystkim na rozbiciu i doszczętnym zniszczeniu Armii Konnej Budionnego i 12 Armii sowieckiej oraz na zepchnięciu rozbitych części tych armii na błota górnej Ikwy (rejon Dubno-Krzemieniec), gdzie przy współudziale 6 Armii powinny one ulec końcowej likwidacji.
Plan działania 3 Armii zakładał wyjście jej oddziałów na linię Stochód–Styr, z jednoczesnym opanowaniem Kowla i Łucka. Gen. Sikorski nie zamierzał uderzać od czoła na ugrupowania wojsk sowieckich, lecz planował działania na trzech oddzielnych kierunkach. W tym celu powołał dwa związki operacyjne: północny i południowy. Związkiem północnym (7 i 18 Dywizja Piechoty, 214 pułk ułanów, Grupa Bałachowicza i brygada kozaków dońskich) dowodził gen. Franciszek Krajowski, który miał nacierać z rejonu Dorohuska wzdłuż toru kolejowego na Kowel, współdziałając od północy z grupą pancerną mjr. Włodzimierza Mazura-Bochenka. Związkiem południowym (9 i 13 Dywizja Piechoty, Korpus Jazdy płk. Rómmla) dowodził początkowo gen. Stanisław Haller, a od 10 września 1920 gen. Adam Nowotny. Ten drugi związek operacyjny, współdziałający od południa z 10 Dywizją Piechoty i brygadą esauła Jakowlewa, miał uderzyć wzdłuż osi Hrubieszów–Włodzimierz Wołyński–Łuck.
Działania na Kowel Główne zadanie uderzenia na Kowel, organizowane wspólnie z 4 Armią gen. Leonarda Skierskiego, powierzono Grupie Operacyjnej gen. Franciszka Krajowskiego. 10 września ruszyła ofensywa. Początkowo prowadzona była przy niewielkim oporze przeciwnika. 11 września oddziały polskie przekroczyły Bug na północ od Hrubieszowa.
W tym czasie grupa okrążająca 3 Armii miała wejść w pas działania 4 Armii i przez Mokrany wyjść na skrzydło i tyły wojsk sowieckich ześrodkowanych w rejonie Kowla, a siły główne GO gen. Krajowskiego uderzały wzdłuż drogi i linii kolejowej Dorohusk–Luboml–Maciejów–Kowel. Północne skrzydło stanowiła 7 Dywizja Piechoty gen. Schuberta, centrum – XXXVI Brygada Piechoty gen. Wróblewskiego, a południowe skrzydło – XXXV BP.
Grupa Operacyjna gen. Żeligowskiego 12 września zajmowała linię Krystynopol–Sokal, a grupa pancerno-motorowa mjr. Włodzimierza Bochenka, wykorzystując luki w ugrupowaniu 12 Armii, kierowała się z Włodawy wzdłuż linii kolejowej Brześć–Kowel. Pod wieczór 11 września dotarła do skrzyżowania szosy Włodawa–Kobryń i Brześć–Kowel.
W czasie, kiedy walczono o Kowel, XXXVI BP rozbiła czołowe oddziały sowieckich 25 i 58 DS i rozwijała natarcie na Maciejów, a XXXV BP kierowała się bardziej na południe, aby uderzyć na oddziały sowieckie cofające się z Włodzimierza Wołyńskiego.
Rankiem 13 września do Kowla od północnego zachodu zbliżyły się oddziały wydzielone 7 Dywizji Piechoty, a od zachodu i południa bataliony 18 DP. O 12:00 13 września nastąpiło spotkanie oddziału mjr. Bochenka z czołówkami sił głównych GO gen. Krajowskiego.
Działania na kierunku Włodzimierz Wołyński Łuck, Równe thumb|Personel 9 eskadry wywiadowczej we wrześniu 1920 w Łucku W kierunku na Włodzimierz Wołyński–Łuck, uderzała GO gen. Stanisława Hallera. Dywizje jazdy miały wykonać głębokie obejście od strony południowej, wyjść na zachód od miasta, by na wysokości Torczyna zamknąć okrążenie. 13 Dywizja Piechoty miała uderzać na Włodzimierz Wołyński od strony południowo–zachodniej i zachodniej, a 9 DP od strony zachodniej i północno-zachodniej. Wieczorem 12 września 13 Dywizja Piechoty zajęła rejon wyjściowy na wschód od Werchnowa, a 9 Dywizja Piechoty pod Uściługiem i Chotiaczowem. 13 września Grupa gen. Adama Nowotnego przeszła do natarcia. 13 DP atakowała w dwóch kolumnach przez Zimno i Suchodoły, a 9 DP również w 2 kolumnach, od Uściługa i od Chotiaczowa. Obie dywizje jazdy miały zamknąć okrążenie od południowego wschodu. Jeszcze w tym samym dniu Włodzimierz Wołyński został zdobyty.