Ilka Gedő' (ur. 26 maja 1921 w Budapeszcie, zm. 19 czerwca 1985 tamże) – węgierska malarka i graficzka.
Jej twórczość przetrwała dekady prześladowań i represji, najpierw przez półfaszystowski reżim lat 30. i 40. XX wieku, a następnie, po krótkiej przerwie względnej wolności w latach 1945–1949, przez reżim komunistyczny lat 50. do 1989 roku. W pierwszym etapie twórczości, który zakończył się w 1949 roku, Ilka Gedő wykonała ogromną liczbę rysunkówNa podstawie zdigitalizowanego katalogu twórczości liczba rysunków Ilki Gedő w teczkach przekracza trzy tysiące, a liczba rysunków juveniliów wynosi około 1700. Liczba rysunków powstałych w latach 1944–1949 wynosi 740, natomiast w zbiorach publicznych znajduje się 335 rysunków (Węgierska Galeria Narodowa: 77; British Museum: 15; Israel Museum: 6; Hungarian Jewish Museum: 12; Jewish Museum w Nowym Jorku: 3; Yad Vashem Art Museum: 144; Berlin Kupferstichkabinett: 8; Museum Kunstpalast, Düsseldorf: 8; Albertina, Wiedeń: 15, Museum of Fine Arts, Houston (MFAH): 10; Albright-Knox Art Gallery, Buffalo: 3; Metropolitan Museum, Nowy Jork: 3; Herzog Anton Ulrich Museum, Braunschweig (Haum), Braunschweig, Niemcy 21; Cleveland Museum of Art: 3; MoMA, Nowy Jork: 7 rysunków)., które można podzielić na różne serie. Od 1964 roku wznowiła działalność artystyczną tworząc obrazy olejne. „Ilka Gedő jest jedną z samotnych mistrzyń sztuki węgierskiej. Nie jest związana ani z awangardą, ani z tradycyjnymi trendami. Jej niedościgniona metoda twórcza sprawia, że nie można jej porównywać z innymi artystami”István Hajdu: Half Picture, Half Veil – the Art of Ilka Gedő In: István Hajdu – Dávid Bíró The Art of Ilka Gedő (1921-1985) Oeuvre Catalogue and Documents, Gondolat Kiadó, Budapest, 2003, s. 6..
Wczesne życie i edukacja Ilka Gedő (1921–1985) urodziła się 26 maja 1921 r. z małżeństwa Szymona Gedő i Elzy Weiszkopf. Jej ojciec był nauczycielem w żydowskim gimnazjum, matka pracowała jako urzędniczka. W kręgu przyjaciół rodziny znajdowali się czołowi węgierscy pisarze i artyści tamtych czasów. Ilka Gedő wychowywała się w rodzinie, w której miała wszelkie możliwości, by stać się wykształconą i wrażliwą artystką. Uczęszczała do szkoły średniej noszącej nazwę „Új Iskola” (Nowa Szkoła). Szkoła ta oferowała innowacyjny program i metody nauczania.
Ilka Gedő od wczesnego dzieciństwa nieustannie rysowała, zapisując swoje przeżycia. Zachowany w całości w posiadłości artystki cykl juveniliów można ułożyć w porządku chronologicznym, mamy więc do czynienia z wizualnym pamiętnikiem.
Miała siedemnaście lat, gdy spędzała wakacje na wzgórzach Bakony, na zachód od Budapesztu. Podczas wakacji cały czas spędzała na rysowaniu krajobrazów. Na polach, ze szkicownikiem w ręku, podążała za kosiarzami, aby pod tym samym kątem oglądać wciąż na nowo powtarzający się ruch, uchwycić rytm z dużą płynnością i wyrafinowaniem. Zachowane rysunki, akwarele i foldery z lat 1937–1938 świadczą o tym, że już wtedy posiadała pełne techniczne opanowanie rysunku, i to pomimo tego, że nigdy wcześniej nie pobierała regularnych lekcjiJúlia Szabó: Ilka Gedő’s Artistic Activities In: Péter György – Gábor Pataki, Júlia Szabó, István F. Mészáros: The Art of Ilka Gedő (1921-1985), Új Művészet Alapítvány, Budapest, 1997, s. 48–49 ISSN 1219-4913..
W 1939 roku, w roku maturalnym, Gedő uczęszczała do otwartej szkoły Tibora Gallé (1896–1944). Drugim mistrzem Gedő był Victor Erdei (1879–1944), malarz i grafik w stylu naturalistyczno-impresjonistycznym i secesyjnym. Trzecim nauczycielem Gedő był rzeźbiarz István Örkényi Strasser (1911–1944). Od Strassera Gedő nauczyła się stanowczości rzeźbiarskiego modelunku i odwzorowania bryły.
Po zdaniu matury Ilka Gedő poważnie rozważała rozpoczęcie studiów artystycznych w Paryżu, ale przeszkodziła jej w tym wojna, a ze względu na żydowskie prawo nie mogła też dostać się do Węgierskiej Akademii Sztuki. Nawet gdyby Gedő chciała uczęszczać do Akademii, prawdopodobnie droga do niej zostałaby jej zablokowana. Wraz z rosnącymi wpływami węgierskich faszystów, Partii Strzałokrzyżowców, otwarte pozbawienie praw obywatelskich Żydów rozpoczęło się w 1938 r. wraz z wprowadzeniem pierwszej ustawy żydowskiej, a następnie drugiej i trzeciej w 1939 i 1941 r. W czasie wojny Gedő zarabiała na życie.
W czasie wojny utrzymywała się z ceramiki, ale nigdy nie przestała tworzyć swoich serii grafik. Ilka Gedő często odwiedzała miasteczko Szentendre. Małe prowincjonalne miasteczko nad Dunajem, około 20 km od Budapesztu, w okresie międzywojennym było schronieniem dla wielu artystów. W latach 1938–1947 Ilka Gedő wykonała pastelowe rysunki miasta, czerpiąc formy i kolory bezpośrednio z natury. Kolory czerwony, żywy żółty, ciemnobrązowy, niebieski i zielony osiągają dużą intensywność barwną. Do początku lat 40. wraz z innymi młodymi artystami Ilka Gedő odwiedzała także pracownię Gyuli Papa (1899-1982), który był byłym uczniem Johannesa Ittena i nauczycielem BauhausuNóra Aradi (red): Magyar művészet (1919-1945) (Sztuka węgierska /1919-1985/), tom I, Budapeszt, Akadémiai Kiadó, s. 398..
W tych latach, aż do 1944 roku, Gedő tworzyła studia intymne, głównie ołówkowe, dotyczące życia rodzinnego. Rozpoczęła serię autoportretów, która miała trwać do końca, w 1949 roku, pierwszego etapu jej kariery artystycznej.
W 1942 roku Ilka Gedő wzięła udział w wystawie zorganizowanej przez Grupę Plastyków Socjalistów zatytułowanej Wolność i lud, która odbyła się w Centrum Związku Zawodowego MetalowcówNóra Aradi (red): Szabadság és a nép (A Szocialista Képzőművészek Csoportjának dokumentumai) (Wolność i ludzie-Dokumenty Grupy Artystów Socjalistów), Budapeszt, Corvina Kiadó, 1981, s. 318, s. 287..
Rysunki wykonane w budapesztańskim getcie 19 marca 1944 r. osiem niemieckich dywizji wkroczyło na Węgry. Prześladowania węgierskich Żydów rozpoczęły się na dobre. Niemal wszyscy Żydzi węgierscy zostali deportowani do obozów koncentracyjnych w okupowanej Polsce, gdzie większość z nich została zamordowana. W czasie II wojny światowej zginęło 564 500 Żydów węgierskich, w tym 63 000 przed niemiecką okupacjąŹródło tych danych: Encyclopaedia of the Holocaust, McMillan Publishing House, 1990, Vol. II, s. 702.. Mimo protestów hierarchów kościelnych i niezdecydowanych prób powstrzymania deportacji przez regenta Miklósa Horthyego, latem 1944 r. około 200 000 Żydów zgromadzono w budapesztańskim getcie i w specjalnie wyznaczonych domach. Po nieudanej próbie Horthyego wycofania Węgier z wojny, partia strzałokrzyżowców dokonała 15 października 1944 r. zbrojnego przejęcia władzy. W getcie rozpoczął się najgorszy koszmar. Ilka Gedő uniknęła deportacji i przeżyła.
W getcie w Budapeszcie Ilka Gedő większość czasu spędzała na czytaniu i rysowaniu, rejestrując otoczenie, swoich towarzyszy, starców i dzieci. Rysunki te są bezcennymi dokumentami, ale także alegoriami ludzkiego upokorzenia i bezbronności. Na jednym z rysunków autoportretowych przedstawia siebie w ujęciu frontalnym, ukazując osobę, która straciła kontrolę nad własnym losem. W związku z tym nie ma już wieku i prawie nie ma płci.Na ostatnim rysunku widzimy autoportret artysty z deską kreślarską. Oczy, jak się wydaje, wpatrują się w nicość. Ego szuka oparcia we własnym „ja”.
Okres między 1945 a 1948 rokiem Rysunki autoportretowe (1945–1949) W Sylwestra 1945 roku Ilka Gedő poznała Endre Bíró, który studiował chemię na Uniwersytecie Segedyńskim, a po wojnie rozpoczął pracę w instytucie badawczym kierowanym przez węgierskiego naukowca, laureata Nagrody Nobla Albert Szent-Györgyi.
Pracując w ściśle figuratywnym idiomie, artystka potrzebowała modeli i oprócz rodziny i przyjaciół najdogodniejszym modelem okazała się ona sama.
Ilka Gedő tworzyła autoportrety, które poprzez swoją szczerość i eksplorację siebie, przykuwają uwagę widza. Prace te rysowane są w sposób, który przywołuje jednocześnie prostą fizyczną rzeczywistość i emocjonalną wrażliwość. W jej starania o wierne i wierne odwzorowanie rzeczywistości wkradały się jednak wątpliwości: tradycyjny i opanowany modelunek, który był dla niej tak typowy, stopniowo zastępowany był ekspresyjnym, wybuchowym i pełnym napięcia stylem.Rysunki z cyklu autoportretów Fillér utca oddziałują na widza dzięki swej okrutnej szczerości i autentycznej artystycznej sile.
Rysunki z Fabryki Ganza (1947–1948) Nieustannie poszukując nowych tematów, Gedő znalazła w Fabryce Maszyn Ganza, niedaleko swojego domu przy ulicy Fillér, bogate i wizualnie ożywione środowisko do rysowania. Ilka Gedő otrzymała pozwolenie na wizytę w Fabryce Ganza z rekomendacji Wolnego Związku Zawodowego Artystów PlastykówElisabeth Kashey (Ed.): Ilka Gedő (1921-1985) Drawings and Pastels, exhibition catalogue, Shepherd Gallery, New York, 1995, s. 19 OCLC 313759285..
Podobnie jak w autoportretach z tego samego okresu, jej rysunki i pastele z Fabryki Ganza, przedstawiające szereg powracających tematów, są szybkimi szkicami chwilowych doświadczeń, które ujawniają intensywną koncentrację duchową i siłę ekspresji. Nerwowe, falujące linie odzwierciedlają wrażenia artystki z pracy w przemyśle. Decyzja Iki Gedő o rysowaniu w fabryce nie była motywowana politycznie i nie ma w tych rysunkach śladu idealizacji. Dramatyczne, panoramiczne widoki rozległych wnętrz przeplatają się ze współczującymi studiami wyczerpanych robotników. Rysunki Ilki Gedő z Fabryki Ganza są realistyczne, ale przede wszystkim ekspresyjne i poruszające. Przestrzeń i wielkie formy przedstawione są w nich jako nowość. Wśród płaszczyzn i brył człowiek sprowadzony jest do schematycznej postaci. Pojawiające się w przestrzeni przedmioty zdają się pożerać postacie.
Seria stołowa (1949) Temat tych rysunków, mały i zawsze widoczny stolik jest prozaiczny, jest zawsze pod ręką. Linie na tych rysunkach nigdy nie są konturem zamknięcia jakiegoś obszaru: zawsze się poruszają, wyzwalając tym samym tajemnicze energie. mały|lewo|150x150px|Ilka Gedő Thonet Table, 1949, British Museum
Okres twórczego milczenia (1949–1965) Poza rodziną i kilkoma przyjaciółmi, nikt nie widział rysunków Gedő w momencie ich powstawania. W tym okresie, od 1945 do 1949 roku, oprócz pasteli zaczęła używać także olejów, ale Gedő w przypływie depresji i nie widząc wyjścia z dylematów, które ją nękały, zniszczyła większość obrazów olejnych powstałych w tych latach.
Po niezwykłym okresie wolności w latach 1945–1948, nastanie dyktatury komunistycznej wpłynęło negatywnie na życie Ilki Gedő i było jednym z powodów, dla których na szesnaście lat zrezygnowała z działalności artystycznej.
W 1949 r. Ilka Gedő przestała malować i rysować. Jej dobrowolna rezygnacja trwała do 1965 roku. W tych latach, poza kilkoma kolorowymi szkicami, nie wzięła do ręki ołówka ani pędzla, odmawiając ich nawet w zabawie z dziećmi. Jej decyzję należy wytłumaczyć, gdyż bardzo rzadko zdarza się, aby artysta, dla którego sztuka była sensem i celem życia, przestał tworzyć bez przymusu.
Powody zaprzestania pracy artystycznej były trzy. Pierwszym z nich był początek dyktatury komunistycznej, drugim brak uznania dla sztuki Ilki Gedő (przyjaciele Gedő mieli wrogi stosunek do wszystkiego, co przedstawieniowe lub figuratywne, a niefiguratywność traktowali jako środek wyrazu politycznego), a trzecim fakt, że Ilka Gedő uznała, iż może pozostać wierna swojemu talentowi tylko poprzez zaprzestanie tworzenia sztuki.
Kiedy Ilka Gedő przestała tworzyć, nie zrezygnowała całkowicie z możliwości wznowienia. Podjęła intensywne studia z zakresu historii sztuki. Dużo czytała o teorii koloru. Czytała i notowała uważnie Teorię barw Goethego, tłumacząc z niej długie fragmenty. Bez tych studiów nie byłby możliwy świat koloru drugiego okresu artystycznego.