Guy Fawkes, również Guido Fawkes (ur. 13 kwietnia 1570 w Yorku, zm. 31 stycznia 1606 w Londynie) – angielski wojskowy, członek grupy katolików, którzy zaplanowali zakończony fiaskiem spisek prochowy z 1605 roku.
Życiorys Urodził się i pobierał edukację w Yorku. Gdy miał osiem lat, zmarł jego ojciec. Matka powtórnie wyszła za mąż za katolika. Fawkes przeszedł później na katolicyzm i wyjechał na kontynent, gdzie walczył w wojnie osiemdziesięcioletniej po stronie katolickiej Hiszpanii przeciw holenderskim kalwinistom. Podróżował po Hiszpanii w poszukiwaniu wsparcia dla katolickiej rebelii w Anglii, lecz bez skutku. Przyjął hiszpańską formę imienia Gwidon, gdy walczył po stronie Hiszpanów przeciw Niderlandom. Spotkał tam Thomasa Wintoura, z którym wrócił do Anglii.
Wintour przedstawił Fawkesa Robertowi Catesby’emu, który planował dokonać zamachu na króla Jakuba I i przywrócić katolickiego monarchę na tron. Spiskowcy wydzierżawili kryptę pod Izbą Lordów i uczynili Fawkesa odpowiedzialnym za stanie na straży prochu, który składowany był w podziemiach. Nocą 5 listopada Fawkes został ujęty przez władze, które zaalarmowane anonimowym listem, ostrzegającym przed niebezpieczeństwem, przeszukiwały Pałac Westminsterski. Przez następnych parę dni Fawkes był przesłuchiwany i torturowany. Skazano go na śmierć przez powieszenie i poćwiartowanie, lecz uniknął męki, jaką niosła okrutna kara, gdyż złamał kark, skacząc tuż przed egzekucją z szafotu, na którym miał być powieszony, wypatroszony i poćwiartowany 31 stycznia.
Nazwisko Fawkesa jest utożsamiane ze spiskiem prochowym, który co roku, poczynając od 5 listopada 1605 roku, upamiętnia się obchodami Dnia Guya Fawkesa, podczas którego na stosie płonie kukła Fawkesa, a w tle często widać pokazy sztucznych ogni.
Dzieciństwo Urodził się w roku 1570 przy ulicy Stonegate w Yorku. Był drugim z czwórki dzieci Edwarda Fawkesa, prokuratora i adwokata sądu konsystorskiego w Yorku, oraz jego żony Edith. Babka od strony ojca – Ellen Harrington – pochodziła z rodziny protestanckich urzędników państwowych, natomiast rodzina od strony matki należała do papistów. Kuzyn Fawkesa, Richard Cowling, został jezuickim kapłanem. „Guy” było rzadkim imieniem w Anglii, lecz mogło zyskać popularność w hrabstwie York ze względu na miejscową osobistość – sir Guya Fairfaksa ze Streeton.
Dokładna data narodzin Fawkesa nie jest znana, ale ochrzczono go 16 kwietnia w kościele St. Michael le Belfrey. Zwyczajowo między narodzinami a chrztem są trzy dni odstępu, więc najprawdopodobniej urodził się 13 kwietnia. W roku 1568 Edith urodziła córkę o imieniu Anna, która zmarła po siedmiu tygodniach, w listopadzie tego samego roku. Edith urodziła po Guyu jeszcze dwoje dzieci: Anne (1572) i Elizabeth (1575). Obie zostały mężatkami, kolejno w 1599 i 1594 roku.
mały|lewo|Kościół St Michael le Belfrey, gdzie ochrzczono Fawkesa W 1579 roku, gdy Guy miał osiem lat, zmarł jego ojciec. Kilka lat później matka ponownie wyszła za mąż za katolika Dionisa Baynbrigge’a (alternatywna pisownia to Denis Bainbridge) ze Scotton w Borough Harrogate. Fawkes mógł zostać katolikiem pod papistycznymi wpływami rodziny Baynbrigge oraz katolickich odłamów rodzin Pulleynów i Percych ze Scotton albo w trakcie nauki pobieranej w St. Peter’s School w Yorku. Dyrektor szkoły spędził około 20 lat w więzieniu za odrzucenie anglikanizmu, a wicedyrektor, John Pulleyn, pochodził ze znamienitej katolickiej rodziny w Yorkshire – Pulleynów z Blubberhouses. Pisarka Catharine Pullein w pracy z 1915 roku zatytułowanej „Pulleynowie z Yorkshire” (ang. The Pulleynes of Yorkshire) sugeruje, że katolicka edukacja Fawkesa była rezultatem wpływów jego krewnych − Harringtonów, którzy znani byli z udzielania schronienia księżom, z których jeden towarzyszył Fawkesowi w drodze do Flandrii w latach 1592–1593.
Młodość Kolegami Fawkesa jeszcze z czasów nauki byli John Wright i jego brat Christopher (obaj brali później udział w spisku prochowym) oraz Oswald Tesimond, Edward Oldcorne i Robert Middleton, którzy zostali księżmi (ostatni z nich został stracony w 1601 roku).
Po ukończeniu szkoły Fawkes podjął służbę u pierwszego wicehrabiego Montagu, Anthony’ego Browne’a. Wicehrabia nie polubił Fawkesa i wkrótce go odprawił. Zatrudnił go natomiast drugi wicehrabia Montagu, Anthony-Maria Browne, który odziedziczył tytuł po dziadku w wieku 18 lat. Przynajmniej jedno źródło podaje, że Fawkes ożenił się i miał syna, jednak żadne z dostępnych ówczesnych relacji tego nie potwierdzają.
Kariera wojskowa W październiku 1591 roku Fawkes sprzedał posiadłość w Clifton, którą odziedziczył po ojcuChoć Oxford Database of National Biography podaje rok 1592, to wiele alternatywnych źródeł jako datę sprzedaży posiadłości podaje rok 1591. A Dictionary of English Manuscript Terminology, 1450 to 2000 Petera Beala zawiera podpisane świadectwo sprzedaży nieruchomości z 14 października 1591 roku (strony 198–199).. Wyjechał na kontynent, by wziąć udział w wojnie osiemdziesięcioletniej po stronie katolickiej Hiszpanii walczącej z Republiką Zjednoczonych Prowincji oraz, od 1595 aż do zawarcia pokoju w Vervins w 1598 roku, Francją. Choć Anglia nie była już wtedy zaangażowana w lądowe działania przeciw Hiszpanii, dwa kraje były nadal w stanie wojny, a od zwycięstwa nad hiszpańską Wielką Armadą w 1588 roku minęło dopiero pięć lat. Fawkes dołączył do sir Williama Stanleya, angielskiego katolika i emerytowanego 50-letniego dowódcy, który rekrutował w Irlandii Robertowi Dudleyowi, earlowi Leicester, żołnierzy potrzebnych do ekspedycji w Holandii. Stanley szanował królową Elżbietę I, ale po kapitulacji pod Deventer w 1587 roku wraz z większością oddziałów przeszedł na stronę Hiszpanii. Fawkes został chorążymTytuł, który nadano Fawkesowi, brzmi alférez i jest to stopień młodszego oficera. Często jako angielskiego zamiennika używa się stopnia ensign, czyli chorąży., walczył dzielnie przy oblężeniu Calais w 1596 roku i cztery lata później był już rekomendowany na stanowisko kapitana. W 1603 roku udał się do Hiszpanii w poszukiwaniu poparcia dla katolickiej rebelii w Anglii. Wykorzystał okazję, by zaadaptować włoską wersję swego imienia, Guido, i w notatce służbowej opisał Jakuba I jako „heretyka”, który zamierzał „wypędzić z Anglii wszystkich papistów”. Potępił Szkocję i faworytów króla wśród szkockiej szlachty, pisząc, że „nie będzie możliwe pogodzenie tych dwóch nacji, takimi jakie są, przez bardzo długi czas”. Choć Fawkes został ciepło przyjęty, Filip III niechętny był udzieleniu mu jakiegokolwiek wsparcia.
Spisek prochowy
mały|Ówczesny grawerunek przedstawiający ośmiu z trzynastu spiskowców. Fawkes trzeci od prawej. Autorem grawerunku jest Crispijn van de Passe. W roku 1604 Fawkes zaangażował się w działalność małej grupy angielskich katolików, na czele której stał Robert Catesby. Grupa planowała dokonać zamachu na protestanckiego króla Jakuba I i zastąpić go jego córką, trzecią w kolejce do sukcesji – księżniczką Elżbietą Stuart. Oswald Tesimond, jezuicki ksiądz i kolega ze szkolnej ławy, opisuje Fawkesa jako „przyjemnego w obyciu, o wesołym usposobieniu, przeciwnego kłótniom i sporom (…) lojalnego wobec przyjaciół”. Według niego Fawkes był „mężczyzną dobrze zaznajomionym z zagadnieniami wojennymi” i że właśnie połączenie jego pobożności z profesjonalizmem sprawiło, że zdobył sobie względy pozostałych spiskowców. Pisarka Antonia Fraser opisuje Fawkesa jako „wysokiego, bardzo dobrze zbudowanego mężczyznę o gęstych rudobrązowych włosach, opadających – zgodnie z ówczesną modą – wąsach i krzaczastej, rudobrązowej brodzie”, który był „człowiekiem akcji (…) ku zdziwieniu wrogów – zarówno fizycznie wytrwałym, jak i potrafiącym inteligentnie argumentować swoje zdanie”.
Pierwsze spotkanie pięciu czołowych spiskowców miało miejsce w niedzielę 20 maja 1604 roku w zajeździe Duck and Drake (pol. „Kaczka i kaczor”), w modnej dzielnicy Londynu, Strand. Catesby już na wcześniejszym spotkaniu zaproponował zlikwidowanie króla i jego rządu przez wysadzenie w powietrze budynku Parlamentu. Wintour, który w pierwszej chwili sprzeciwił się pomysłowi, został przekonany przez Catesby’ego, by udać się na kontynent w poszukiwaniu pomocy. Wintour spotkał się z Naczelnikiem Kastylii – wygnanym walijskim szpiegiem Hugh Owenem – i sir Williamem Stanelyem, który poinformował Catesby’ego, że nie otrzyma pomocy od Hiszpanii. Owen jednak przedstawił Wintourowi Fawkesa, który w tamtym momencie przez długi czas przebywał poza Anglią i był tam nieznany. Wintour i Fawkes byli rówieśnikami, każdy z nich był wojskowym i bezpośrednio doświadczył hiszpańskiej niechęci w kwestii udzielenia jakiejkolwiek pomocy. Wintour opowiedział Fawkesowi o planie, „by wreszcie zrobić coś z Anglią, skoro pokój z Hiszpanią nic nie dał”, i takim sposobem w kwietniu 1604 roku dwóch mężczyzn wróciło razem do Anglii. Wieści od Wintoura nie zaskoczyły Catesby’ego. Mimo optymistycznych deklaracji ze strony hiszpańskich władz obawiał się, że „nie zostaną potwierdzone czynami”.
Jeden ze spiskowców, Thomas Percy, awansował w 1604 roku, zdobywając dostęp do londyńskiego domu należącego do Johna Whynniarda – królewskiego garderobianego. Fawkes został zatrudniony jako dozorca i sługa Percy’ego, posługujący się od tamtej chwili pseudonimem John Johnson. Ówczesne relacje z dochodzenia (zaczerpnięte z zeznań Thomasa Wintoura) wnoszą, że spiskowcy próbowali wykopać pod domem Whynniarda tunel prowadzący aż do Parlamentu. Niemniej jednak, historia ta mogła być zmyślona przez rząd, gdyż oskarżenie nie przedstawiło żadnych dowodów potwierdzających istnienie tunelu, nigdy też nie znaleziono jakichkolwiek jego śladów. Fawkes nie potwierdził istnienia tunelu aż do piątego przesłuchania, lecz nawet wtedy nie był w stanie wskazać jego lokalizacji.
Jeśli jednak historia o tunelu jest prawdziwa, oznacza to, że do grudnia 1604 spiskowcy byli zajęci wykonywaniem podkopu z wynajętego domu do Izby Lordów. Zarzucili wysiłki, gdy podczas kopania usłyszeli nad sobą hałas. Na zwiady wysłano Fawkesa, który wrócił z informacją, że wdowa po dzierżawcy wyprzątała pobliską podziemną kryptę, umieszczoną bezpośrednio pod Izbą Lordów.
Spiskowcy wydzierżawili pomieszczenie, które również należało do Johna Whynniarda. Nieużywaną i brudną kryptę uznano za idealne miejsce do ukrycia prochu. Według Fawkesa dwadzieścia beczek z prochem wniesiono tam od razu, a kolejne szesnaście 20 lipca. Zaplanowane na 28 lipca otwarcie sesji Parlamentu zostało jednak opóźnione aż do 5 listopada z powodu grożącej epidemii dżumy.
Za granicą By uzyskać wsparcie z zagranicy, w maju 1605 roku Fawkes wyruszył w podróż przez morze i poinformował Hugh Owena o planie spiskowców. Na którymś z etapów podróży nazwisko Fawkesa trafiło do dokumentów pierwszego earla Salisbury, Roberta Cecila, który zatrudniał sieć szpiegów w Europie. Za przechwycenie jego nazwiska odpowiedzialny mógł być jeden z nich – kapitan William Turner. Choć informacje, które przekazał earlowi Salisbury, były mglistymi, niejasnymi raportami na temat planowanych najazdów na AnglięLord Salisbury był mocno zaangażowany w sprawy bezpieczeństwa państwa; stworzył sieć szpiegowską w całej Europie, która przechwytywała informacje dotyczące Anglii., nie zawierającymi jakichkolwiek informacji na temat spisku prochowego, zapis z 21 kwietnia traktował o tym, jak Fawkes zostanie przetransportowany przez Testimonda do Anglii. Fawkes figurował w zapiskach Turnera jako znany flamandzki najemnik, który miał być przedstawiony Catesby’emu oraz „dostojnym przyjaciołom szlachty i innym życzliwym i pomocnym im ludziom”. Raport Turnera, nie wymieniał jednak angielskiego pseudonimu Fawkesa – John Johnson – a poza tym nie dotarł do Cecila aż do listopada, kiedy spisek został już odkryty.