Mentalizacja – w psychologii wyobrażeniowa aktywność umysłowa podejmowana przez jednostkę, której celem jest uświadomienie i zinterpretowanie ludzkich zachowań jako intencjonalnych stanów umysłu, takich jak potrzeby, pragnienia, uczucia, wierzenia, przekonania i zamiaru. Może ona dotyczyć zarówno interpretacji zachowań własnych, jak i cudzych. Według Davida Wallina mentalizacja jest „myśleniem o myśleniu”. Anthony Bateman określa to zjawisko jako “widzenie siebie z zewnątrz oraz patrzenie na innych od środka”Mentalizowanie w praktyce klinicznej – Jon G. Allen, Peter Fonagy, Anthony W. Bateman.. Może ona zachodzić intencjonalnie lub nieświadomie.
Tło historyczne W ogólnym sensie teorie umysłu rozwijane były co najmniej od czasów Kartezjusza. Opierające się na teorii umysłu pojęcie "mentalizacji" pojawiło się dopiero na gruncie psychoanalizy, w latach 60 XX wieku. Zwiększone zainteresowanie badaczy pojęciem mentalizacji mogło wynikać z dostrzeżenia, że teoria umysłu jest zbyt wąska – pomija kontekst emocjonalny i relacyjny. Pierwsze badanie empiryczne w tym obszarze zostało przeprowadzone w 1983 przez Heinza Wimmera i Josefa PerneraWimmer, H., & Hard, M. (1991). Against the Cartesian view on mind: Young children’s difficulty with own false beliefs. British Journal of Developmental Psychology, 9(1), 125-138.Doherty, M. (2008). Theory of mind: How children understand others’ thoughts and feelings. psychology press.Wimmer, H.; Perner, J. (1983). „Beliefs about beliefs: Representation and constraining function of wrong beliefs in young children’s understanding of deception”. Cognition. 13 (1): 103–128. doi:10.1016/0010-0277(83) 90004-5. PMID 6681741. S2CID 17014009.. Zbadano w nim rozumienie fałszywych przekonań u dzieci. Badanie było inspirowane Dennettowską interpretacją komediowego teatrzyku kukiełkowego „Punch i Judy”.
Dziedzina mentalizacji uległa zróżnicowaniu na początku lat 90, kiedy Simon Baron-Cohen i Uta Frith, opierając się na badaniach Wimmera i Pernera, połączyli metalizację z badaniami nad psychologicznymi i biologicznymi mechanizmami leżącymi u podstaw autyzmu i schizofreniiBaron-Cohen, S., & Bolton, P. (1993). Autism: the facts. Oxford University Press.. W tym samym czasie zespół Petera Fonagy zastosował mentalizację w psychologii rozwojowej w kontekście niezdrowych stylów przywiązania.
Mentalizacja a rozwój człowieka Pojęcie mentalizacji znalazło zastosowanie w teorii przywiązania. Zgodnie z koncepcją Fonagiego i M. Target’a, możliwość interpretacji stanów mentalnych powstaje, gdy osiąga się znaczący rozwój psychologiczny. Do jej przeprowadzenia konieczne jest nawiązywanie złożonych interakcji z innymi funkcjami umysłowymi, których rozwój musi zachodzić terminowoFonagy, P., Target, M., Gergely, G., Allen, J. G., & Bateman, A. W. (2003). The developmental roots of borderline personality disorder in early attachment relationships: A theory and some evidence. Psychoanalytic Inquiry, 23(3), 412-459..
Mentalizacja rozwija się na bazie związku dziecka i dorosłego. Dziecko pod wpływem tego procesu uniezależnia się od dorosłego oraz staje się świadome swoich autonomicznych pragnień, myśli i uczuć jako odmiennych od subiektywnego świata innych. Rolą opiekuna w procesie mentalizacji jest adekwatne reagowanie na potrzeby dziecka i określanie ich jako zjawisk psychicznych (“odczuwasz zmęczenie”, “jesteś głodny”)Slade, A. Rodzicielskie działanie refleksyjne: wstęp. Attachment and Human Development, 7 (3), 2005..
Mentalizacja opiera się na powiązanych ze sobą procesów umysłowych: Rozwinięty pogląd na perspektywę czasu, pełniący rolę dodatkowego regulatora zachowania; Umiejętność dostrzegania związku przyczynowego między zdarzeniami a emocjami; Tolerancja niepewności; Zdolność do dzielenia się rzeczywistością i jej reprezentacją.
Wymiary mentalizacji Zgodnie z podręcznikiem „Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice” wydanym przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne mentalizacja przebiega w czterech wymiarachBateman, Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice (2016) p. 8.: Mentalizacja automatyczna/kontrolowana – Mentalizacja kontrolowana, inaczej jawna – to powolny, sekwencyjny proces przetwarzania bodźców. Wymaga on podjęcia refleksji i wysiłku oraz skierowania uwagi na dany stan. Mentalizacja kontrolowana zachodzi np. u terapeuty, który usiłuje zrozumieć swojego pacjenta. Drugi biegun tego wymiaru stanowi mentalizacja automatyczna, inaczej niejawną. Jest ona znacznie szybsza, bazuje na przetwarzaniu równoległym i odruchowym. Ma miejsce na przykład, gdy prowadzimy swobodną rozmowę i bez ustalania reguł czy skupiania się, potrafimy mówić na zmianę. Ja i inni – zdolność do rozumienia i interpretowania własnego stanu umysłu („Co czuję?”, „Dlaczego tak się zachowałem?”) oraz stanów innych ludzi („Co go rozzłościło?”). Poznawcza/uczuciowa – wolny od emocji aspekt poznawczy mentalizacji (czyli teoria umysłu odwołuje się właśnie do tego aspektu mentalizacji) definiuje się go jako zdolność do tworzenia reprezentacji poznawczych stanów umysłu oraz przypisywania przekonań i pragnień. Przeciwieństwem mentalizacji poznawczej jest mentalizacja afektywna, czyli rozpoznawanie, rozumienie i antycypowanie stanów emocjonalnych. Dla optymalnego funkcjonowania oba te wymiary powinny ze sobą współpracować, aby wnioskowanie było trafne. Zewnętrzna/wewnętrzna – mentalizacja cech zewnętrznych odnosi się do zachowań, a mentalizacja wewnętrzna do tego czego nie widzimy – myśli i uczuć.
Terapia oparta na mentalizacji Na bazie procesu mentalizacji powstał nurt psychoterapeutyczny MBT (Mentalization Based Treatment). Opracowało go i sformalizowało dwóch psychoterapeutów i badaczy Peter Fonagy i Anthony Bateman. Pierwotnym założeniem jej twórców było leczenie pacjentów z zaburzeniami osobowości typu borderline, którego cechami charakterystycznymi są silne wahania nastroju i funkcjonowanie w obrębie schematów: opuszczenie/niestabilność więzi, nieufność/skrzywdzenie, deprywacja emocjonalna, wadliwość/wstyd, podatność na zranienie, niedostateczna samokontrola i samodyscyplina. Obecnie MBT jest z powodzeniem stosowane na całym świecie w pracy z pacjentami doświadczającymi zróżnicowanych problemów psychicznych.
Terapia MBT umożliwia osobom z osobowością chwiejną emocjonalnie zrozumieć zachowania społeczne oraz nawiązywać i podtrzymywać więzi międzyludzkie. Terapeuta za pomocą mentalizacji uczy pacjenta, że za każdym zachowaniem stoi stan emocjonalny. Jest to umiejętność, której pacjenci z borderline często nie posiadają w swoim repertuarze zachowań.
MBT czerpie m.in. z założeń koncepcji psychodynamicznej, poznawczo-behawioralnej i systemowej.
Przypisy
Kategoria:Filozofia umysłu i kognitywistyka Kategoria:Psychologia rozwoju człowieka