thumb|240px|Stanisław Budz-Mróz grający na dudach podhalańskich. Pocztówka z okresu 1911-1928.
Dudy podhalańskie (także: koza podhalańska) – typ dud związany z Podhalem. Umiejętność wytwarzania instrumentu i praktyka gry na tym instrumencie została w 2014 roku wpisana na Krajową listę dziedzictwa niematerialnego.
Budowa Dudy podhalańskie jako jedyne w Polsce są czterogłosowe - składają się z trzykanałowej piszczałki melodyczno-burdonowej oraz odrębnej piszczałki burdonowej. Ze względu na wielokanałowość dudy podhalańskie (jako jedyne w Polsce) zaliczane są do typu południowosłowiańskiego.
Strój i skala Dźwięk centralny wydaje jedna z piszczałek burdonowych (z otworem palcowym). Krótsza piszczałka burdonowa strojona jest kwintę niżej, a długa piszczałka basowa wydaje dźwięk dwie oktawy niższy od dźwięku centralnego.
Najczęstszym strojem dud podhalańskich (związanym z dźwiękiem piszczałki basowej – bąka) jest F.
Historia Ze względu na nietypowość dud podhalańskich na tle pozostałych instrumentów dudowych w Polsce uwagę badaczy budzi kwestia pochodzenia kozy. Adolf Chybiński wysunął hipotezę o dotarciu instrumentu na Podhale razem z wędrówkami wołoskimi. Zbigniew Przerembski wskazuje na trudności w źródłowym poświadczeniu istnienia czterogłosowych dud w polskich Karpatach i sugeruje możliwość indywidualnej innowacji górali polegającej na dodaniu trzeciego kanału w piszczałce melodyczno-burdonowej.
XIX wiek Najstarszym źródłem ikonograficznym mogącym ilustrować wariant dud podhalańskich (lub ich starszą formę) jest rysunek Ignatza Görtlera de Blumenfelda z 1809 r. przedstawiający podhalańskich zbójników. Uwiecznionym na nim dudziarzem miał być Tomasz Maciata z Białego Dunajca. thumb|Zbójnicy podhalańscy wg Ignatza Görtlera de Blumenfelda (1809)
Na podstawie zachowanych instrumentów, rysunków i relacji można stwierdzić, że dudy podhalańskie w zbliżonym kształcie do współczesnego były używane na Podhalu przynajmniej od drugiej połowy XIX wieku.
Okres międzywojenny Tuż po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej Adolf Chybiński postulował włączenie dud podhalańskich do podhalańskich orkiestr wojskowych (na wzór orkiestr szkockich). Stało się to w 1933 r., kiedy odpowiednio zaadaptowane instrumenty weszły w skład orkiestry 5 Pułku Strzelców Podhalańskich. W 1935 r. dudy znalazły się również w składach innych orkiestr podhalańskich. thumb|Dudziarze wojskowi z 5 Pułku Strzelców Podhalańskich
Okres powojenny Za odrodzenie instrumentu po wojnie odpowiada zwłaszcza Tomasz Skupień, który dostosował dudy podhalańskie do współczesnych wymogów oraz wyszkolił nowych dudziarzy.
Znani dudziarze i wytwórcy dud Tomasz Skupień (1955-2005) – kolekcjoner instrumentów, budowniczy i dudziarz Piotr Majerczyk – dudziarz, budowniczy dud i nauczyciel gry
Przypisy
Linki zewnętrzne Referat prof. Zbigniewa Przerembskiego o problemach z pochodzeniem dud podhalańskich
Kategoria:Aerofony stroikowe Kategoria:Dudy Kategoria:Polskie instrumenty ludowe Kategoria:Podhale