thumb|250px|Calamus z czasów rzymskich (dł. 16 cm) Calamus (kalamus), kalamos (łac. călămŭs, lm calami z gr. κάλαμος kálamos, lm κάλαμοι kálamoi) – używane w starożytności pióro trzcinowe o zaostrzonym i rozdwojonym zakończeniu, służące do zapisywania na miękkim podłożu (papirusie i pergaminie).
Stosowane od III wieku p.n.e., zastąpiło wcześniejszy rysik (stilus, stgr. grapheion) używany do zapisywania tekstów na utwardzonym podłożu (przede wszystkim na woskowanych tabliczkach). Kalamus nadawał się także do pisania na innym materiale (tabliczkach, ostrakach). Rzadko używano go w trwalszej postaci wykonanej z brązu jako obsadki ze stalówką. Komplet zaostrzonych kalamusów z trzciny przechowywano zwykle i noszono w odpowiednim pojemniku (theca calamaria)Enciclopedia Italiana, dz. cyt..
Na papirusie zapisywano rodzajem tuszu, w przypadku pism okazalszych również barwnego, przechowywanego w pojemniczkach („kałamarzach”)Istnienie tych przyborów poświadcza fragment listu z papirusów odnalezionych w Oksyrynchos: „Zostawiłem matce Filumenie kałamarz z atramentem, pióra trzcinowe i nożyk, żeby mogła sobie pióra odpowiednio zaostrzyć” (Anna Świderkówna: Życie codzienne w Egipcie greckich papirusów, dz. cyt., s. 224). glinianych lub metalowychJean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Książnica, 1998, s. 301.. Podobny do chińskiego, sporządzany był z delikatnej sadzy zmieszanej z tartą gumą i dostępny w postaci sproszkowanej lub zbrylonej przeznaczonej do rozprowadzenia w wodzie. Choć w dokonanej inskrypcji trwały, z zapisywaną powierzchnią łączył się mechanicznie i wstępnie był łatwo zmywalny gąbkąAnna Świderkówna: Życie codzienne w Egipcie greckich papirusów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 223.. Natomiast do pisania na pergaminie używano atramentu (gr. mélan graphikón, łac. atramentum librarium, od ater – czarny) wyrabianego z galasówek. O trwałości tych płynów świadczy czytelność tekstów zapisanych w odległych czasachLidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 310.. thumb|250px|Kalamus przygotowywany (zaostrzany – z prawej) i stosowany do zapisywania XVI-wiecznych manuskryptów Pióro trzcinowe, znane już starożytnym Egipcjanom, ale upowszechnione dopiero przez Greków, pod koniec okresu ptolemejskiego w użyciu wyparło stosowany dotąd w Egipcie cienki pędzelekW.V. Davies: Egipskie hieroglify. Warszawa: Wydawnictwo RTW, 1998, s. 28.. Rozpowszechniony ok. III w. p.n.e.Lexikon der Antike (red. J. Irmscher). Leipzig: Bibliographisches Institut, 1971, s. 107., przyrząd ten przetrwał dalszy okres starożytności aż do średniowiecza, później mając nadal zastosowanie na Bliskim Wschodzie (w kulturze arabskiej znany jako qalam). W Europie od XI wieku stopniowo zastępowano go zaostrzonym piórem ptasim (penna), stosowanym już od VII stulecia.
Grecy nazwy tej używali dla określenia miary starożytnego pręta równego np. 3,08 mFriedrich Lübker’s Reallexikon des classischen Alterthums für Gymnasien. Leipzig: B.G. Teubner, 1882, s. 1280; por. .
U Rzymian słowo to w potocznym użyciu miało bardzo wielorakie znaczenie. Umownie stosowano je jako określenie dla trzcinowej wędki (piscatio) oraz prętu z lepem (venatio) będącym pułapką na ptaki, dla prostego instrumentu muzycznego w postaci trzcinowej piszczałki (tibia), także dla strzał (sagittae) egipskich oraz prymitywnego drogowskazu pustynnegoMała encyklopedia kultury antycznej A–Z, dz. cyt.; Charles Daremberg, Edmond Saglio: Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et les monuments. Paris: Hachette, 1887, t. 1/2, s. 811..
Używanie tego narzędzia pisarskiego zachowało się w łacińskim wyrażeniu lapsus calami, oznaczającym błąd popełniony w piśmie (podobnie jak lapsus linguae – błąd w mowie)Słownik języka polskiego PWN on line..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Konrat Ziegler: Kalamos (2). W Der Kleine Pauly. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 53 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (pod red. Zdzisława Piszczka). Wyd. 5. Warszawa: PWN, 1983, s. 130 «Calamo». W Enciclopedia Italiana (Treccani). T. 8. Roma: Istituto dell'Enciclopedia Italiana (on line)
Kategoria:Artykuły piśmienne Kategoria:Kultura starożytnego Rzymu Kategoria:Paleografia